Khó tiêu chức năng: Vì sao nội soi bình thường vẫn đầy bụng, no sớm?

Khó tiêu chức năng có thể khiến người bệnh thường xuyên gặp tình trạng đầy bụng sau ăn, nhanh no, đau hoặc nóng rát vùng thượng vị dù nội soi không phát hiện tổn thương. Đây không đơn thuần là một cơn “đầy hơi khó tiêu” thoáng qua mà là một rối loạn tương tác trục ruột – não có thể kéo dài hoặc tái diễn. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn nhận biết các triệu chứng điển hình, phân biệt khó tiêu chức năng với viêm dạ dày và GERD, đồng thời hiểu khi nào cần test HP, nội soi và điều trị. Cùng theo dõi nhé!

Khó tiêu chức năng là gì?

Khó tiêu chức năng (functional dyspepsia – FD) là một tình trạng rối loạn tiêu hóa mãn tính, đặc trưng bởi các triệu chứng đau hoặc khó chịu ở vùng bụng trên (vùng thượng vị) mà không tìm thấy bất kỳ tổn thương thực thể hay bệnh lý cấu trúc nào (như viêm loét dạ dày, polyp, hay ung thư) khi tiến hành các xét nghiệm hoặc nội soi dạ dày.

Mặc dù được đánh giá là một bệnh lý khá lành tính nhưng khó tiêu chức năng lại gây ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống của người mắc và tương đối phổ biến trong cộng đồng.

Bốn biểu hiện chính của khó tiêu chức năng bao gồm:

• Đầy hoặc nặng bụng sau ăn.
• No sớm, ăn nhanh no, không thể ăn hết một bữa bình thường.
• Đau vùng thượng vị.
• Nóng rát vùng thượng vị.

Theo Rome Foundation trong tiêu chuẩn Rome IV (là bộ tiêu chuẩn quốc tế dùng để chẩn đoán các rối loạn tương tác ruột – não như khó tiêu chức năng, hội chứng ruột kích thích, táo bón chức năng… khi không có tổn thương thực thể đủ để giải thích triệu chứng) xác định khó tiêu chức năng xảy ra khi có ít nhất một trong bốn triệu chứng trên, đồng thời không có bệnh lý cấu trúc, kể cả trên nội soi đường tiêu hóa trên, đủ để giải thích triệu chứng. Các triệu chứng cần tồn tại trong 3 tháng gần nhất và khởi phát ít nhất 6 tháng trước thời điểm chẩn đoán.

Trước đây, thuật ngữ “khó tiêu không loét” từng được sử dụng khá phổ biến. Tuy nhiên, “khó tiêu chức năng” hiện tại phù hợp hơn vì vấn đề không chỉ là không có ổ loét, mà còn cần loại trừ những bệnh lý khác có thể giải thích triệu chứng.

Trong trường hợp bạn chỉ thỉnh thoảng đầy hơi, chướng bụng hoặc khó tiêu sau ăn và muốn tìm hiểu triệu chứng nói chung, có thể tìm hiểu thêm tại bài viết Đầy bụng, đầy hơi khó tiêu phải làm sao? Nguyên nhân và cách chữa trị

4 triệu chứng điển hình của khó tiêu chức năng

Người bị khó tiêu chức năng không nhất thiết có cả bốn biểu hiện cùng lúc. Một triệu chứng có thể nổi bật hơn những triệu chứng còn lại. Bao gồm:

Đầy bụng sau ăn

Người bệnh thường thấy vùng bụng trên đầy, nặng hoặc căng sau khi ăn, đôi khi dù chỉ ăn một lượng nhỏ. Cảm giác này có thể đi kèm:

• Bụng trên nặng nề, khó chịu.
• Cảm giác thức ăn lâu tiêu.
• Nhanh thấy đầy và no dù chưa ăn hết bữa.
• Khó chịu rõ hơn sau ăn.

Đây không hẳn là tình trạng “nhiều hơi trong bụng”. Ở người bị khó tiêu chức năng, dạ dày có thể giãn ra kém sau bữa ăn hoặc nhạy hơn với cảm giác căng, nên lượng thức ăn bình thường cũng có thể khiến người bệnh thấy đầy và khó chịu.

No sớm, no nhanh

No sớm (no nhanh) là cảm giác nhanh đầy bụng khi mới ăn một phần bữa ăn, khiến người bệnh khó ăn hết khẩu phần bình thường.

Ví dụ, trước đây có thể ăn một bát cơm nhưng hiện tại mới ăn vài miếng đã cảm thấy quá no hoặc không muốn ăn tiếp. Đây là một trong những biểu hiện quan trọng của nhóm khó tiêu sau ăn – PDS (Postprandial Distress Syndrome).

Đau thượng vị

Đau thượng vị là cảm giác đau hoặc khó chịu ở vùng giữa bụng trên, ngay dưới xương ức. Cơn đau có thể xuất hiện sau ăn, lúc đói hoặc không theo một thời điểm cố định.

Cần lưu ý, đau thượng vị không đồng nghĩa với “đau dạ dày” và cũng chưa đủ để kết luận có viêm hay loét dạ dày. Nếu triệu chứng xuất hiện thường xuyên hoặc kéo dài, người bệnh nên được đánh giá thêm để xác định nguyên nhân.

Nếu triệu chứng này nổi bật, bạn có thể tìm hiểu chi tiết tại bài viết Đau thượng vị là gì? Nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử trí an toàn

Nóng rát thượng vị

Người bệnh có cảm giác nóng hoặc bỏng rát ở vùng thượng vị, nhưng vị trí thường nằm ở bụng trên chứ không phải cảm giác nóng rát sau xương ức điển hình của ợ nóng.

Như đã chia sẻ ở trên, Rome IV xác định đau thượng vị và nóng rát thượng vị là hai triệu chứng chính của nhóm hội chứng đau thượng vị – EPS.

Tìm hiểu chi tiết về tình trạng Nóng rát thượng vị tại bài viết Nóng rát vùng thượng vị là dấu hiệu bệnh gì? Nguyên nhân và cách điều trị

Hai kiểu khó tiêu chức năng thường gặp

Dựa vào nhóm triệu chứng nổi bật, khó tiêu chức năng được chia thành hai kiểu chính là PDS và EPS. Hai nhóm này có thể xuất hiện riêng biệt hoặc chồng lấp ở cùng một người.

Nhóm	Triệu chứng nổi bật	Liên quan bữa ăn
PDS – Postprandial Distress Syndrome	Đầy bụng sau ăn, no sớm	Chủ yếu xuất hiện hoặc rõ hơn sau ăn
EPS – Epigastric Pain Syndrome	Đau, nóng rát thượng vị	Có thể liên quan đến bữa ăn hoặc xuất hiện lúc đói

Khó chịu chủ yếu sau ăn – PDS

Postprandial Distress Syndrome (PDS) – Hội chứng khó chịu sau ăn thường được nghĩ đến khi người bệnh xuất hiện các  triệu chứng chính là:

• Đầy bụng khó chịu sau ăn.
• No quá sớm, không thể hoàn thành bữa ăn bình thường.

Ngoài ra, người bệnh cũng có thể kèm đầy vùng thượng vị, buồn nôn hoặc ợ hơi.

Theo Rome IV, PDS được xác định khi đầy bụng sau ăn và/hoặc no sớm gây khó chịu đáng kể xuất hiện ít nhất 3 ngày mỗi tuần, sau khi đã loại trừ nguyên nhân thực thể phù hợp.

Nếu triệu chứng chủ yếu xuất hiện sau mỗi bữa ăn, bạn có thể tham khảo thêm bài Đau dạ dày sau khi ăn: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử lý an toàn để phân biệt các nguyên nhân khác.

Đau hoặc nóng rát thượng vị – EPS

Epigastric Pain Syndrome (EPS) – Hội chứng đau thượng vị nổi bật với các triệu chứng:

• Đau khu trú ở vùng thượng vị.
• Nóng hoặc bỏng rát vùng thượng vị.

Khác với PDS, triệu chứng EPS không nhất thiết chỉ xảy ra sau ăn. Tình trạng đau có thể xuất hiện khi ăn, giảm sau ăn hoặc xảy ra lúc đói.

Theo Rome IV, đau và/hoặc nóng rát thượng vị gây khó chịu đáng kể cần xuất hiện ít nhất 1 ngày mỗi tuần để đáp ứng tiêu chí tình trạng EPS.

Khó tiêu chức năng khác viêm dạ dày và GERD thế nào?

Ba tình trạng này có thể gây triệu chứng khá giống nhau nên người bệnh dễ gọi chung là “đau dạ dày”. Tuy nhiên, cần phân biệt từng tình trạng để có hướng xử lý phù hợp.

Tình trạng	Vấn đề chính	Triệu chứng thường nổi bật
Khó tiêu chức năng	Không có tổn thương cấu trúc đủ giải thích triệu chứng; liên quan rối loạn tương tác ruột – não	Đầy sau ăn, no sớm, đau hoặc nóng rát thượng vị
Viêm dạ dày	Có tình trạng viêm niêm mạc dạ dày, được đánh giá qua nội soi và/hoặc mô bệnh học	Có thể đau, khó chịu thượng vị nhưng cũng có người gần như không triệu chứng
GERD	Dịch dạ dày trào ngược lên thực quản gây triệu chứng hoặc biến chứng	Ợ nóng sau xương ức, trào ngược dịch/chua lên miệng

Lưu ý, bảng trên chỉ mang tính chất tham khảo. Điểm quan trọng là triệu chứng không đủ để xác định tổn thương. Đau hoặc nóng rát thượng vị không tự động có nghĩa niêm mạc dạ dày đang viêm, tương tự đầy bụng sau ăn không phải lúc nào cũng do “dạ dày yếu”.

Cùng với đó, khó tiêu chức năng cũng có thể cùng tồn tại với GERD hoặc hội chứng ruột kích thích, vì vậy đôi khi một người có biểu hiện của nhiều nhóm bệnh cùng lúc.

Để hiểu rõ hơn, tham khảo Bệnh viêm dạ dày và Bệnh trào ngược dạ dày – thực quản.

Vì sao nội soi có thể bình thường nhưng vẫn khó chịu?

Đây là câu hỏi thường gặp nhất ở người khó tiêu kéo dài nhưng nội soi vẫn cho ra kết quả bình thường.

Theo đó, nội soi chủ yếu giúp bác sĩ quan sát niêm mạc và cấu trúc bên trong dạ dày, chẳng hạn như viêm, loét hoặc tổn thương bất thường. 

Tuy nhiên, với khó tiêu chức năng, vấn đề thường nằm ở cách dạ dày hoạt động và cảm nhận thức ăn, nên có thể không nhìn thấy rõ trên nội soi.

Theo Hướng dẫn của British Society of Gastroenterology (BSG – Hiệp hội Tiêu hóa Anh) về khó tiêu chức năng cho biết tình trạng này có thể liên quan đến nhiều cơ chế như dạ dày giãn chứa kém sau ăn, làm rỗng dạ dày chậm, tăng nhạy cảm nội tạng, thay đổi xử lý tín hiệu ở hệ thần kinh trung ương và một số yếu tố miễn dịch.

Bên cạnh đó, Hướng dẫn thực hành lâm sàng dựa trên bằng chứng về khó tiêu chức năng 2021 đăng tải trên Pubmed cũng ghi nhận rối loạn khả năng giãn chứa của dạ dày, thay đổi quá trình làm rỗng dạ dày và tăng nhạy cảm nội tạng đều có thể góp phần gây triệu chứng khó tiêu chức năng.

Vậy nên, một số cơ chế có thể liên quan gồm:

• Dạ dày giãn thích nghi với bữa ăn không tốt: Bình thường, phần trên dạ dày giãn ra để chứa thức ăn. Nếu khả năng này giảm, người bệnh có thể nhanh no hoặc đầy sau ăn.
• Thay đổi vận động dạ dày – tá tràng: Ở một số người, quá trình làm rỗng hoặc phối hợp vận động của dạ dày có thể khác bình thường khiến xuất hiện tình trạng khó tiêu, nhanh đầy bụng.
• Tăng nhạy cảm nội tạng: Dạ dày có thể nhạy hơn với sự căng giãn. Một lượng thức ăn bình thường cũng có thể được cảm nhận thành đầy, khó chịu hoặc đau.
• Tương tác ruột – não: Hệ thần kinh trung ương và đường tiêu hóa liên tục truyền tín hiệu cho nhau; thay đổi trong quá trình xử lý những tín hiệu này có thể ảnh hưởng đến mức độ người bệnh cảm nhận triệu chứng.
• Một số thay đổi ở niêm mạc, miễn dịch hoặc hệ vi sinh: Đây là những cơ chế vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu.

Điều này giải thích vì sao một người có thể thật sự đầy bụng, no sớm hoặc đau thượng vị dù hình ảnh nội soi không thấy loét hay tổn thương rõ.

Khi nào cần xét nghiệm HP hoặc nội soi?

Khi nào cần xét nghiệm HP?

Helicobacter pylori có thể gây viêm dạ dày, loét và các triệu chứng khó tiêu. Vì vậy, trước khi kết luận khó tiêu chức năng, HP là một nguyên nhân cần được cân nhắc và xử lý nếu phát hiện nhiễm.

Ở những người có triệu chứng khó tiêu nhưng chưa có chỉ định nội soi ngay, bác sĩ có thể lựa chọn xét nghiệm HP không xâm lấn như:

• Test hơi thở ure.
• Xét nghiệm kháng nguyên HP trong phân.

Cả American College of Gastroenterology (ACG – Trường môn Tiêu hóa Hoa Kỳ) và Canadian Association of Gastroenterology (CAG – Hiệp hội Tiêu hóa Canada) đều khuyến nghị xét nghiệm HP không xâm lấn ở người dưới 60 tuổi có khó tiêu và điều trị nếu kết quả dương tính. 

Bên cạnh đó, British Society of Gastroenterology (BSG – Hiệp hội Tiêu hóa Anh) cũng khuyên những người có triệu chứng phù hợp với khó tiêu chức năng nên được kiểm tra HP và đánh giá lại triệu chứng sau khi tiệt trừ nếu phát hiện nhiễm.

Nếu muốn hiểu các phương pháp kiểm tra HP, xem thêm tại Test HP dạ dày.

Khi nào cần nội soi?

Nội soi được cân nhắc khi bác sĩ cần loại trừ bệnh thực thể như loét, ung thư, tổn thương niêm mạc hoặc những nguyên nhân khác có thể gây triệu chứng.

Quyết định nội soi thường được ưu tiên hơn trong các trường hợp:

• Tuổi hoặc nguy cơ ung thư đường tiêu hóa trên tăng.
• Có sụt cân không chủ ý.
• Khó nuốt hoặc nuốt đau.
• Nôn kéo dài.
• Có xuất huyết tiêu hóa hoặc thiếu máu.
• Có tiền sử gia đình ung thư dạ dày – thực quản.
• Triệu chứng thay đổi rõ, kéo dài hoặc không đáp ứng như dự kiến.
• Bác sĩ nghi ngờ một bệnh lý thực thể khác.

Nếu bạn muốn tìm hiểu chi tiết hơn về Nội soi dạ dày, tham khảo Giải đáp thắc mắc về nội soi dạ dày: Quy trình, giá cả và những điều cần lưu ý

Dấu hiệu cảnh báo không nên tự theo dõi tại nhà

Khó tiêu chức năng nhìn chung không phải bệnh nguy hiểm, nhưng không nên tự cho rằng mọi triệu chứng kéo dài đều là “chức năng”. Đặc biệt, bạn nên đi khám sớm nếu có các triệu chứng sau:

• Sụt cân không rõ nguyên nhân.
• Khó nuốt hoặc nuốt ngày càng khó.
• Đau khi nuốt.
• Nôn kéo dài hoặc tái diễn nhiều.
• Nôn ra máu.
• Đi ngoài phân đen hoặc có dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa.
• Thiếu máu chưa rõ nguyên nhân.
• Có khối bất thường vùng bụng.
• Triệu chứng mới xuất hiện ở người có nguy cơ cao mắc bệnh dạ dày.
• Tiền sử gia đình ung thư dạ dày hoặc thực quản.
• Đau dữ dội, triệu chứng thay đổi nhanh hoặc ảnh hưởng rõ đến khả năng ăn uống.

Mặc dù các triệu chứng cảnh báo không đồng nghĩa rằng bạn chắc chắn có bệnh nguy hiểm, nhưng là lý do để bác sĩ đánh giá tổng quan và kỹ hơn thay vì chỉ điều trị triệu chứng.

Đặc biệt, nếu xuất hiện tình trạng đau ngực thay vì đau khu trú vùng thượng vị, đặc biệt kèm khó thở, vã mồ hôi, choáng hoặc đau lan ra tay, lưng, cổ hay hàm, cần ưu tiên đánh giá nguyên nhân tim mạch thay vì “đổ lỗi” cho các vấn đề tiêu hoá.

Hướng điều trị và thay đổi lối sống

Không có một cách điều trị duy nhất phù hợp với tất cả người bệnh. Trên thực tế, điều trị khó tiêu chức năng thường dựa vào triệu chứng nổi bật, chẳng hạn đầy bụng – no sớm sau ăn hay đau – nóng rát thượng vị.

Kiểm tra và điều trị HP nếu có

Nếu xét nghiệm xác định nhiễm H. pylori, người bệnh cần được điều trị theo phác đồ phù hợp và kiểm tra xác nhận tiệt trừ theo hướng dẫn. Sau đó, bác sĩ sẽ đánh giá lại xem triệu chứng khó tiêu còn tồn tại hay không.

Thuốc được lựa chọn dựa trên triệu chứng và đáp ứng

Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc các nhóm điều trị như:

• Thuốc ức chế tiết axit.
• Một số thuốc tác động đến vận động đường tiêu hóa.
• Một số thuốc điều biến thần kinh ruột – não ở liều phù hợp trong những trường hợp triệu chứng kéo dài.

Theo ACG/CAG, sau khi đã kiểm tra và xử lý HP nếu cần, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc ức chế bơm proton (PPI) để kiểm soát triệu chứng. Nếu người bệnh vẫn còn khó chịu, một số thuốc điều biến thần kinh ruột – não hoặc hỗ trợ vận động tiêu hóa có thể được xem xét tùy từng trường hợp.

Đặc biệt, việc chọn thuốc cần dựa trên triệu chứng nổi bật, bệnh sử và đáp ứng điều trị. Người bệnh không nên tự phối hợp hoặc đổi nhiều loại thuốc “dạ dày” khi chưa xác định rõ nguyên nhân.

Điều chỉnh cách ăn theo triệu chứng

Không có một chế độ ăn duy nhất phù hợp với tất cả người mắc khó tiêu chức năng. Tuy nhiên, người khó tiêu chức năng có thể dựa vào các gợi ý sau đây để xây dựng chế độ phù hợp cho mình:

• Theo dõi món ăn nào thường làm triệu chứng nặng hơn.
• Tránh ăn quá nhiều trong một bữa nếu thường xuyên đầy hoặc no sớm.
• Ăn chậm và dành đủ thời gian cho bữa ăn.
• Hạn chế những thực phẩm đã nhiều lần được ghi nhận gây triệu chứng ở chính mình.
• Tránh áp dụng chế độ kiêng khem quá mức nếu chưa có lý do rõ ràng.

Duy trì vận động

Hoạt động thể chất đều đặn có lợi cho sức khỏe tổng thể và có thể hỗ trợ kiểm soát triệu chứng ở một số người mắc khó tiêu chức năng.

BSG khuyến khích người bệnh tập thể dục aerobic thường xuyên, đồng thời xem đây là một phần hỗ trợ bên cạnh các phương pháp điều trị khác.

Quan tâm đến trục ruột – não

Căng thẳng, lo âu hoặc chất lượng giấc ngủ không phải nguyên nhân duy nhất gây khó tiêu chức năng, nhưng có thể làm hệ thần kinh đường tiêu hóa nhạy cảm hơn và khiến triệu chứng trở nên rõ rệt.

Vì vậy, với những trường hợp dai dẳng, bác sĩ có thể cân nhắc thêm các phương pháp tác động đến trục ruột – não bên cạnh điều trị tiêu hóa. 

Khó tiêu chức năng có tái phát không?

Có. Khó tiêu chức năng có thể giảm trong một thời gian rồi xuất hiện trở lại. Mức độ và tần suất triệu chứng cũng có thể thay đổi theo từng giai đoạn.

Người bệnh có thể gặp một trong các trường hợp sau:

• Triệu chứng hết trong một thời gian: sau đó có thể tái xuất hiện.
• Triệu chứng lúc nặng, lúc nhẹ: chẳng hạn đầy bụng hoặc no sớm rõ hơn ở một số giai đoạn.
• Khó chịu tăng sau một số bữa ăn: nhất là khi ăn quá nhiều hoặc gặp món ăn thường làm triệu chứng nặng hơn.
• Triệu chứng thay đổi theo sinh hoạt: căng thẳng, thiếu ngủ hoặc thay đổi thói quen ăn uống có thể khiến một số người cảm thấy khó chịu rõ hơn.
• Một số người có triệu chứng kéo dài: dù đã loại trừ các tổn thương thực thể đáng kể.

Dù có thể tái phát, nhưng tiên lượng lâu dài của khó tiêu chức năng nhìn chung khá tốt. United European Gastroenterology (UEG – Hội Tiêu hóa châu Âu) và European Society for Neurogastroenterology and Motility (ESNM – Hiệp hội Thần kinh Tiêu hóa và Vận động châu Âu) ghi nhận người mắc khó tiêu chức năng nhìn chung có tuổi thọ tương đương dân số chung, dù triệu chứng có thể kéo dài hoặc thay đổi theo thời gian.

Vì vậy, việc đầy bụng, no sớm hoặc đau thượng vị quay trở lại không đồng nghĩa dạ dày đang bị tổn thương ngày càng nặng. 

Tuy nhiên, vẫn cần lưu ý rằng nếu triệu chứng lần này khác rõ so với trước, ngày càng nặng hoặc kèm sụt cân, khó nuốt, nôn kéo dài, thiếu máu hay xuất huyết tiêu hóa, người bệnh nên đi khám lại để loại trừ nguyên nhân khác.

Khó tiêu chức năng là tình trạng đầy bụng sau ăn, no sớm, đau hoặc nóng rát thượng vị kéo dài nhưng không tìm thấy tổn thương thực thể đủ để giải thích triệu chứng. Tình trạng này có thể liên quan đến rối loạn vận động dạ dày, khả năng giãn chứa sau ăn, tăng nhạy cảm nội tạng và tương tác ruột – não. Nếu triệu chứng kéo dài hoặc tái diễn, người bệnh nên được đánh giá để loại trừ nhiễm HP và các bệnh lý thực thể khi cần. Đặc biệt, nếu xuất hiện đau ngực, sụt cân, nôn kéo dài, khó nuốt hoặc dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa, cần đi khám sớm để tìm nguyên nhân và tránh bỏ sót những bệnh lý khác.