Gia đình có người nhiễm HP: Vợ/chồng/con có cần xét nghiệm?

Gia đình có người nhiễm HP: vợ/chồng/con có cần xét nghiệm? Câu trả lời là không giống nhau cho mọi thành viên. Cụ thể ra sao? Bài viết dưới đây giúp bạn xác định ai nên trao đổi với bác sĩ về xét nghiệm, khi nào cần kiểm tra và giải thích lý do vì sao không nên tự dùng chung phác đồ điều trị cho cả gia đình. Cùng theo dõi nhé!

Có một người trong gia đình nhiễm HP, cả nhà có cần xét nghiệm không?

Không nhất thiết phải xét nghiệm cho cả nhà nếu các thành viên khác hoàn toàn khỏe mạnh và không có triệu chứng bệnh lý. Bởi việc có cần kiểm tra hay không phụ thuộc vào độ tuổi, nguy cơ của từng người và khuyến nghị áp dụng cho người lớn hay trẻ em.

Helicobacter pylori (HP) có thể lây truyền từ người sang người qua nhiều con đường và có xu hướng tập trung trong các hộ gia đình. 

Theo Pubmed trong Transmission routes and patterns of Helicobacter pylori chia sẻ, HP lây truyền từ người sang người và lây truyền qua thực phẩm là những hình thức lây truyền chủ yếu của H. pylori. Cùng với đó, HP cũng lây qua:

• Đường phân – miệng: Được xem là con đường lây truyền HP phổ biến nhất.
• Đường miệng – miệng: Có thể góp phần lây truyền HP, nhưng vai trò của con đường này chưa được xác định rõ trong mọi trường hợp.
• Đường dạ dày – miệng: Ít gặp hơn, chủ yếu được ghi nhận ở trẻ em hoặc những người thường xuyên nôn ói.

Điểm cần phân biệt là:

• Người lớn sống cùng người trưởng thành nhiễm HP: American College of Gastroenterology (ACG) – Trường môn Tiêu hóa Hoa Kỳ đã mở rộng chỉ định xét nghiệm sang các thành viên sống cùng hộ gia đình của người lớn nhiễm HP, ưu tiên xét nghiệm không dựa trên huyết thanh. 
• Trẻ em có bố/mẹ nhiễm HP: Hướng dẫn của European Society for Paediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition (ESPGHAN) – Hiệp hội Tiêu hóa, Gan mật và Dinh dưỡng Nhi khoa châu Âu không khuyến nghị chiến lược “test-and-treat” thường quy ở trẻ em. Vì vậy, việc bố hoặc mẹ nhiễm HP không đồng nghĩa trẻ phải được xét nghiệm và điều trị theo. Chỉ định cần dựa trên tình trạng lâm sàng và yếu tố nguy cơ riêng của trẻ.

Do đó, câu hỏi “Gia đình có người nhiễm HP: vợ/chồng/con có cần xét nghiệm” cần được trả lời riêng cho từng thành viên thay vì đưa cả gia đình đi xét nghiệm hoặc dùng thuốc giống nhau.

Bạn có thể tìm hiểu thêm về đặc điểm của vi khuẩn tại bài Vi khuẩn HP là gì?.

Người lớn sống cùng người nhiễm HP: khi nào nên trao đổi bác sĩ về xét nghiệm?

Với vợ, chồng hoặc người trưởng thành sống cùng gia đình có người nhiễm HP, nên trao đổi với bác sĩ về việc xét nghiệm, kể cả khi chưa có triệu chứng rõ ràng.

Như đã chia sẻ ở trên, ACG khuyến nghị người trưởng thành sống cùng hộ gia đình với người nhiễm HP cũng là nhóm có thể được cân nhắc kiểm tra bằng các xét nghiệm xác định nhiễm HP đang hoạt động, thay vì chỉ dựa vào xét nghiệm kháng thể trong máu.

Một nghiên cứu tại Việt Nam với tiêu đề “Lây truyền vi khuẩn Helicobacter pylori trong gia đình ở trẻ em thuộc các hộ gia đình đa thế hệ tại Việt Nam” trên các hộ gia đình nhiều thế hệ cũng ghi nhận tình trạng nhiễm HP ở trẻ có liên quan đáng kể với nhiễm HP ở mẹ và đặc biệt khi cả bố lẫn mẹ cùng nhiễm. 

Việc đánh giá càng cần lưu ý hơn nếu người sống cùng có thêm một trong các yếu tố sau:

• Đau hoặc khó chịu vùng thượng vị kéo dài.
• Có tiền sử loét dạ dày – tá tràng.
• Từng xuất huyết tiêu hóa hoặc đang theo dõi bệnh lý dạ dày.
• Có người thân bậc một mắc ung thư dạ dày.
• Đã từng nhiễm HP nhưng chưa xác nhận đã tiệt trừ thành công.
• Trong gia đình có nhiều người cùng được phát hiện nhiễm HP.

Để hiểu rõ hơn cơ chế lây truyền, tham khảo ngay Vi khuẩn HP lây qua đường nào?.

Trẻ em có cần xét nghiệm chỉ vì bố/mẹ nhiễm HP không?

Không. Trẻ em không cần xét nghiệm HP thường quy chỉ vì bố hoặc mẹ dương tính HP. Đây là điểm khác biệt quan trọng giữa hướng dẫn cho người lớn và trẻ em.

ESPGHAN cho biết, mục tiêu khi đánh giá trẻ có triệu chứng tiêu hóa là tìm nguyên nhân gây triệu chứng, chứ không đơn thuần tìm xem trẻ có HP hay không. Hướng dẫn hiện hành cũng khuyến nghị không áp dụng chiến lược “test rồi điều trị nếu dương tính” cho trẻ em. 

Nói cách khác, nếu bố mẹ nhiễm HP, con có cần xét nghiệm hay không còn phụ thuộc vào tình trạng của trẻ. Việc bố hoặc mẹ dương tính không phải chỉ định tự động đưa một trẻ khỏe mạnh, không có vấn đề tiêu hóa đi test HP.

Tuy nhiên, vẫn có trường hợp cần lưu ý:

• Trẻ có người thân bậc một từng mắc ung thư dạ dày: ESPGHAN khuyên nên cân nhắc xét nghiệm HP không xâm lấn trong nhóm này.
• Trẻ đang bị loét hoặc trợt dạ dày – tá tràng: Đây là nhóm cần được đánh giá HP theo hướng dẫn chuyên khoa. Bảng tổng hợp của guideline nhi khoa xếp bệnh loét/trợt vào nhóm có chỉ định xét nghiệm. 

Để biết cụ thể hơn về tình trạng dạ dày ở trẻ em, tham khảo thêm nội dung chi tiết tại Viêm dạ dày HP ở trẻ em.

Những trường hợp nên được đánh giá kỹ hơn

Khi trong gia đình đã có người nhiễm HP, các thành viên khác cần được bác sĩ đánh giá kỹ hơn nếu đã/đang có thêm yếu tố nguy cơ hoặc các vấn đề tiêu hóa đáng chú ý. 

ACG cũng khuyến nghị trong “ACG Guideline on Treatment of Helicobacter  pylori: New Recommendations… Will Practice Change?” về việc mở rộng đối tượng xét nghiệm HP sang những người có nguy cơ ung thư dạ dày và người trưởng thành sống cùng hộ gia đình với người nhiễm HP.

Do đó, đối với người trưởng thành, nên lưu ý nếu có:

• Tiền sử loét dạ dày – tá tràng.
• Tổn thương tiền ung thư dạ dày.
• Người thân trong gia đình từng mắc ung thư dạ dày.
• Các bệnh lý hoặc yếu tố nguy cơ khác mà bác sĩ đánh giá có liên quan đến HP.
• Sống cùng hộ gia đình với người trưởng thành đang nhiễm HP.

Ở trẻ em, việc bố hoặc mẹ nhiễm HP không phải là lý do duy nhất để xét nghiệm. Nhưng bác sĩ sẽ cân nhắc kỹ hơn nếu trẻ có:

• Loét hoặc trợt dạ dày – tá tràng.
• Người thân bậc một (cha/mẹ/anh/chị/em ruột) từng mắc ung thư dạ dày.
• Tình trạng tiêu hóa cần nội soi vì chỉ định riêng, qua đó HP có thể được kiểm tra khi phù hợp.

Nếu cần kiểm tra HP thì nên dùng phương pháp nào?

Nếu bác sĩ xác định một thành viên trong gia đình cần kiểm tra, mục tiêu thường là tìm nhiễm HP đang hoạt động, thay vì chỉ tìm bằng chứng người đó từng tiếp xúc với vi khuẩn. Cho nên phương pháp kiểm tra giữa người trưởng thành và trẻ em cũng sẽ không giống nhau.

Đối với người lớn

Ở người lớn sống cùng với người bị nhiễm HP, ACG khuyến nghị sử dụng xét nghiệm không dựa trên huyết thanh. Các xét nghiệm không xâm lấn thường được sử dụng để phát hiện nhiễm đang hoạt động gồm:

• Test hơi thở ure – Urea Breath Test (UBT).
• Xét nghiệm kháng nguyên HP trong phân – Stool Antigen Test (SAT).

Một số trường hợp cần nội soi vì lý do lâm sàng khác có thể được kiểm tra HP bằng mẫu sinh thiết dạ dày.

Lưu ý: Không nên hiểu rằng “xét nghiệm máu dương tính” luôn đồng nghĩa người bệnh đang nhiễm HP hoạt động, bởi kháng thể có thể tồn tại sau một lần nhiễm trước đó. Đây cũng là lý do ACG nhấn mạnh non-serologic testing – xét nghiệm không dựa trên huyết thanh cho nhóm thành viên gia đình. (American College of Gastroenterology)

Đối với trẻ em

Riêng với trẻ em, lựa chọn xét nghiệm và mục đích xét nghiệm cần tuân theo chỉ định nhi khoa. Cha mẹ không nên tự mua test rồi quyết định điều trị dựa trên kết quả hoặc mặc định một người lớn nhiễm HP là trẻ cũng mắc HP.

Nếu muốn biết chi tiết test HP gồm những phương pháp nào, nên chọn test hơi thở, xét nghiệm phân hay nội soi, bạn có thể xem chi tiết tại bài Test HP dạ dày

Có cần dùng chung phác đồ điều trị cho cả gia đình không?

Không. Không nên lấy đơn thuốc của người đang nhiễm HP để cả gia đình uống theo.

Có hai lý do chính bao gồm:

Thứ nhất, chỉ người được xác nhận nhiễm HP và có chỉ định phù hợp mới nên được điều trị. Việc người chồng dương tính HP không có nghĩa người vợ và các con cũng chắc chắn nhiễm.

Thứ hai, phác đồ tiệt trừ HP có thể khác nhau giữa các thành viên tùy theo:

• Tuổi.
• Tiền sử dị ứng thuốc.
• Các kháng sinh đã sử dụng trước đó.
• Tình trạng mang thai hoặc cho con bú.
• Bệnh lý đi kèm.
• Khả năng kháng kháng sinh của HP.
• Phác đồ đã từng sử dụng và có thất bại trước đó hay không.

ACG nhấn mạnh tất cả người đã xác nhận nhiễm HP nên được điều trị và việc lựa chọn phác đồ cần tính đến tình trạng kháng thuốc. 

Cùng với đó, trong hướng dẫn nhi khoa của ESPGHAN/NASPGHAN đã nêu ở trên cũng ưu tiên lựa chọn điều trị dựa trên tính nhạy cảm kháng sinh khi có thể. 

Vì vậy, không nên dùng chung thuốc, chia thuốc hoặc tự sao chép một phác đồ HP của một người cho vợ/chồng/con.

Làm gì để giảm nguy cơ lây trong sinh hoạt?

HP có thể lây giữa người với người, đặc biệt trong môi trường gia đình, nhưng đường lây chính xác vẫn chưa được xác định hoàn toàn. 

Do đó, gia đình KHÔNG CẦN cách ly người nhiễm HP, nhưng NÊN duy trì những thói quen vệ sinh giúp hạn chế tiếp xúc với nước bọt, chất nôn và phân. Cụ thể:

• Rửa tay bằng xà phòng sau khi đi vệ sinh, thay tã cho trẻ và trước khi chuẩn bị hoặc ăn thức ăn.
• Không mớm hoặc nhai thức ăn trước rồi đưa/bón cho trẻ.
• Hạn chế dùng chung đồ vệ sinh cá nhân như bàn chải đánh răng, cốc uống nước hoặc các vật dụng thường xuyên tiếp xúc với nước bọt.
• Không dùng thìa hoặc đũa đang ăn để lấy thức ăn cho trẻ.
• Xử lý và vệ sinh kỹ khi có người nôn.
• Sử dụng thực phẩm và nguồn nước đảm bảo vệ sinh.

Các biện pháp này sẽ hợp lý hơn việc quá lo lắng về một lần ăn chung hay tiếp xúc thông thường, bởi bằng chứng hiện tại chưa cho phép xác định một hành vi đơn lẻ là nguyên nhân chắc chắn gây lây HP.

Sau điều trị có cần kiểm tra lại không?

CÓ. Điều trị xong HP không đồng nghĩa chắc chắn HP đã được tiệt trừ:

• Với người lớn: ACG khuyến nghị tất cả bệnh nhân đã điều trị HP cần làm test xác nhận tiệt trừ ít nhất 4 tuần sau khi hoàn thành phác đồ. Có thể sử dụng test hơi thở ure, xét nghiệm kháng nguyên phân hoặc xét nghiệm dựa trên sinh thiết trong trường hợp phù hợp. Để giảm nguy cơ âm tính giả, PPI/PCAB thường cần được ngừng ít nhất 2 tuần và bismuth, kháng sinh ít nhất 4 tuần trước test theo hướng dẫn của bác sĩ. 
• Với trẻ em: ESPGHAN/NASPGHAN khuyến nghị đánh giá kết quả điều trị sau khoảng 6–8 tuần, ưu tiên test hơi thở ^13C hoặc xét nghiệm kháng nguyên HP đơn dòng trong phân. 

Do đó, nếu một người trong gia đình vừa hoàn thành điều trị nhưng chưa kiểm tra lại, không nên mặc định rằng họ đã âm tính.

Tìm hiểu thông tin cụ thể hơn tại Kiểm tra HP sau điều trị và Vi khuẩn HP có tái nhiễm không?.

Câu hỏi thường gặp khi trong gia đình có người nhiễm HP

Ăn chung với người nhiễm HP có bị lây không?

Ăn cùng bàn không đồng nghĩa chắc chắn sẽ lây HP. HP có thể lây giữa người với người trong gia đình nhưng đường truyền cụ thể vẫn chưa hoàn toàn rõ. Nước bọt, chất nôn và phân được xem là những nguồn có khả năng tham gia vào quá trình lây truyền. 

Vợ hoặc chồng nhiễm HP thì người còn lại có cần xét nghiệm không?

Nên trao đổi với bác sĩ về việc tiến hành các xét nghiệm. ACG đã khuyến nghị cho thành viên sống cùng hộ gia đình của người lớn nhiễm HP vào nhóm được mở rộng chỉ định xét nghiệm và điều trị nếu xác nhận dương tính.

Bố mẹ nhiễm HP, con có cần xét nghiệm không?

Không nên xét nghiệm trẻ chỉ vì bố hoặc mẹ nhiễm HP. ESPGHAN/NASPGHAN khuyến cáo không áp dụng chiến lược test-and-treat thường quy ở trẻ em. 

Cùng với đó, trẻ cần được đánh giá theo triệu chứng và yếu tố nguy cơ riêng. Trường hợp có người thân bậc một mắc ung thư dạ dày là một tình huống có thể cân nhắc xét nghiệm không xâm lấn. 

Dùng chung bát đũa có làm lây HP không?

Chưa thể khẳng định chỉ một lần dùng chung bát đũa sẽ làm lây HP. Tuy nhiên, do đường miệng – miệng là một trong những cơ chế được đề xuất, gia đình nên hạn chế dùng chung các vật dụng có dính nước bọt và tránh dùng thìa, đũa đang ăn để mớm hoặc gắp thức ăn cho trẻ. 

Hôn người nhiễm HP có bị lây không?

Chưa có bằng chứng để khẳng định hôn là một đường lây chắc chắn của HP. Vi khuẩn hoặc vật liệu di truyền của HP đã được phát hiện ở khoang miệng trong một số nghiên cứu, nhưng vai trò của đường miệng – miệng vẫn chưa được xác định hoàn toàn. 

Vì vậy, không nên coi một lần hôn là đồng nghĩa với nhiễm HP hoặc là lý do để tự điều trị.

Mẹ nhiễm HP có nên tiếp tục cho con bú không?

Mẹ nhiễm HP không cần ngừng cho con bú chỉ vì kết quả HP dương tính. Các tổng quan nghiên cứu hiện có không cho thấy bú mẹ làm tăng rõ nguy cơ nhiễm HP ở trẻ. 

Nếu mẹ đang điều trị HP, vấn đề cần đánh giá riêng là các thuốc trong phác đồ có phù hợp với giai đoạn cho con bú hay không. Người mẹ nên trao đổi với bác sĩ thay vì tự ngừng cho bú hoặc tự trì hoãn thuốc.

Tìm hiểu chi tiết tại Mẹ bị HP có nên cho con bú không? Cách phòng ngừa lây nhiễm hiệu quả

Khi gia đình có người nhiễm HP, không có nghĩa tất cả thành viên đều cần xét nghiệm hoặc điều trị giống nhau. Người lớn sống cùng nhà có thể được cân nhắc kiểm tra HP, trong khi trẻ em chỉ nên xét nghiệm khi có chỉ định phù hợp dựa trên triệu chứng và yếu tố nguy cơ. Quan trọng nhất là xét nghiệm đúng đối tượng, điều trị đúng người và kiểm tra lại sau điều trị để xác nhận HP đã được tiệt trừ.