Bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Triệu chứng, nguyên nhân và cách điều trị

Không chỉ gây ra những cơn ợ chua, nóng rát cổ họng đầy phiền toái, bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) còn là “thủ phạm” thầm lặng tàn phá sức khỏe và làm giảm sâu chất lượng cuộc sống của không ít người. Vậy làm thế nào để phân biệt GERD với những rối loạn tiêu hóa thông thường? Đâu là những cơ chế khiến dịch dạ dày dễ trào ngược lên thực quản? Hãy cùng khám phá về triệu chứng, nguyên nhân và những giải pháp điều trị trong bài viết dưới đây để bảo vệ hệ tiêu hóa luôn khỏe mạnh.

GERD là gì? Phân biệt trào ngược sinh lý và bệnh GERD

GERD là gì? 

GERD (Gastroesophageal Reflux Disease) là bệnh trào ngược dạ dày – thực quản, xảy ra khi các thành phần trong dạ dày thường xuyên đi ngược lên thực quản, gây ợ nóng và các triệu chứng khó chịu khác ảnh hưởng đến người bệnh và/hoặc gây biến chứng.

Theo American College of Gastroenterology (ACG – Trường môn Tiêu hóa Hoa Kỳ) trong Hướng dẫn lâm sàng ACG về chẩn đoán và quản lý bệnh trào ngược dạ dày – thực quản cho biết, GERD được xác định khi dòng trào ngược từ dạ dày lên thực quản gây triệu chứng hoặc biến chứng. Bằng chứng khách quan của GERD có thể được ghi nhận qua tổn thương đặc trưng trên nội soi hoặc tình trạng tiếp xúc axit thực quản bất thường trên xét nghiệm theo dõi trào ngược.

Còn Mayo Clinic trong bài viết “Gastroesophageal reflux disease (GERD) – Symptoms and causes” cũng cho biết rằng, tình trạng này thường liên quan đến việc cơ thắt thực quản dưới hoạt động không hiệu quả, khiến axit hoặc các thành phần trong dạ dày dễ trào ngược lên thực quản và kích thích niêm mạc.

Phân biệt trào ngược sinh lý và bệnh GERD

Trào ngược axit thỉnh thoảng có thể xảy ra ở nhiều người và không phải lúc nào cũng được xem là bệnh. Đồng nghĩa, không phải mọi lần dịch dạ dày đi ngược lên thực quản đều là bệnh. 

Trào ngược sinh lý có thể xảy ra thoáng qua, nhất là sau ăn, nhưng thường không gây triệu chứng đáng kể hoặc tổn thương thực quản. Còn GERD được nghĩ đến khi tình trạng trào ngược trở nên thường xuyên, gây khó chịu rõ hoặc dẫn đến tổn thương.

Có thể hiểu đơn giản:

• Trào ngược sinh lý: xảy ra thỉnh thoảng, ít ảnh hưởng sinh hoạt và không gây biến chứng.
• GERD: triệu chứng đủ rõ để gây khó chịu, ảnh hưởng cuộc sống hoặc có bằng chứng tổn thương do trào ngược.

Trong Lyon Consensus 2.0 (bản đồng thuận quốc tế cập nhật về cách chẩn đoán bệnh trào ngược dạ dày – thực quản (GERD)) nhấn mạnh rằng triệu chứng đơn thuần không phải lúc nào cũng đủ để khẳng định chắc chắn GERD, nhất là khi biểu hiện không điển hình hoặc người bệnh không đáp ứng với thuốc.

Triệu chứng điển hình và triệu chứng ngoài thực quản

Triệu chứng điển hình của GERD

Hai triệu chứng trào ngược dạ dày thường gặp ở người bị GERD là:

• Ợ nóng: cảm giác nóng rát phía sau xương ức, có thể lan từ vùng thượng vị lên phía cổ.
• Trào ngược: cảm giác dịch, thức ăn hoặc vị chua/đắng đi ngược từ dạ dày lên ngực, họng hoặc miệng.

Bên cạnh đó, một số người còn có thể gặp tình trạng:

• Ợ chua hoặc vị chua trong miệng.
• Đau hoặc khó chịu sau xương ức.
• Triệu chứng rõ hơn sau bữa ăn, khi cúi người hoặc nằm xuống.
• Khó chịu về đêm, ảnh hưởng giấc ngủ.

Lyon Consensus 2.0 xác định ợ nóng, trào ngược và đau ngực thực quản là những triệu chứng có mối liên hệ tương đối rõ hơn với GERD so với nhiều biểu hiện ngoài thực quản.

Triệu chứng ngoài thực quản

Ngoài ợ nóng và trào ngược, GERD có thể đi kèm một số biểu hiện ở họng, thanh quản hoặc đường hô hấp, chẳng hạn:

• Ho kéo dài hoặc ho về đêm.
• Khàn tiếng, thường xuyên phải hắng giọng.
• Cảm giác vướng hoặc có “cục nghẹn” ở cổ.
• Đau họng hoặc khó chịu vùng họng tái diễn.
• Khò khè hoặc triệu chứng hen nặng hơn ở một số người.

Tuy nhiên, đây là những triệu chứng không đặc hiệu cho GERD và cũng có thể xuất phát từ bệnh tai – mũi – họng, hô hấp, dị ứng hoặc nguyên nhân khác. 

Vì vậy, nếu chỉ có các biểu hiện ngoài thực quản mà không kèm ợ nóng hoặc trào ngược điển hình, người bệnh không nên tự kết luận là GERD mà cần được đánh giá thêm để tìm đúng nguyên nhân.

Đặc biệt, trong Lyon Consensus 2.0 chia sẻ, nếu người bệnh chỉ có các triệu chứng như khàn tiếng, vướng họng, buồn nôn hoặc đau bụng mà không kèm ợ nóng hay trào ngược điển hình, thì khả năng những triệu chứng này do thực sự do GERD gây ra sẽ thấp hơn.

Nguyên nhân và yếu tố làm tăng trào ngược

Bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) ít khi xảy ra do một nguyên nhân duy nhất. Bản chất của căn bệnh này là sự suy yếu của “cánh cửa” ngăn cách giữa dạ dày và thực quản, khiến dịch vị dễ dàng tràn ngược lên trên.

Theo các hướng dẫn y khoa từ Trường Tiêu hóa Hoa Kỳ (ACG), cơ chế gây bệnh phụ thuộc vào sự phối hợp của nhiều yếu tố:

• Cơ thắt thực quản dưới hoạt động kém: Đây là vòng cơ đóng vai trò như một chiếc van một chiều. Khi vòng cơ này bị yếu hoặc tự động mở ra sai thời điểm, dịch vị từ dạ dày sẽ trào ngược lên.
• Thoát vị hoành: Tình trạng một phần dạ dày bị đẩy lên trên cơ hoành, làm biến dạng cấu trúc vùng nối và làm mất đi “chốt chặn” tự nhiên của cơ thể.
• Thực quản giảm khả năng tự làm sạch: Bình thường, thực quản sẽ có các cơn co bóp để đẩy dịch ngược xuống lại dạ dày. Khi chức năng này suy giảm, axit sẽ lưu lại lâu hơn và gây tổn thương cho niêm mạc.
• Áp lực lớn lên vùng bụng: Thừa cân, béo phì hoặc mang thai có thể làm tăng nguy cơ trào ngược do thay đổi áp lực ổ bụng và các yếu tố cơ học/hormone liên quan. Thói quen sinh hoạt và ăn uống: Việc nằm ngay sau khi ăn no, hút thuốc lá, hoặc sử dụng các loại thực phẩm kích ứng (đồ dầu mỡ, đồ chua, cà phê, rượu bia) là những tác nhân hàng đầu làm khởi phát hoặc trầm trọng hơn các cơn trào ngược. Tuy nhiên, mỗi người sẽ có một loại “thực phẩm kích hoạt” khác nhau.

Có một lầm tưởng phổ biến mà nhiều người mắc phải đó là nghĩ rằng GERD là do dạ dày tiết quá nhiều axit. Thực tế không hẳn như vậy. Axit chỉ là tác nhân gây ra cảm giác đau rát, còn gốc rễ của bệnh nằm ở chỗ hàng rào bảo vệ bị lỗi khiến dịch vị đi sai hướng, và khả năng tự bảo vệ của thực quản bị suy giảm.

Vì vậy, “nguyên nhân GERD” không nên được hiểu đơn giản là dạ dày tiết quá nhiều axit. Axit là một thành phần quan trọng gây kích thích, nhưng sự xuất hiện GERD còn liên quan đến việc dịch dạ dày có đi ngược lên thực quản hay không và thực quản xử lý dòng trào ngược như thế nào.

Dấu hiệu cảnh báo cần khám sớm

Người bệnh nên đi khám sớm nếu triệu chứng trào ngược đi kèm một trong các dấu hiệu sau:

• Khó nuốt hoặc nuốt ngày càng khó: có cảm giác thức ăn mắc lại ở cổ hoặc sau xương ức.
• Đau khi nuốt: xuất hiện cảm giác đau, rát khi thức ăn đi qua thực quản.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân: cân nặng giảm dù không chủ động ăn kiêng.
• Nôn kéo dài hoặc tái diễn nhiều lần.
• Nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen: có thể gợi ý xuất huyết tiêu hóa.
• Thiếu máu chưa rõ nguyên nhân: đặc biệt khi kèm mệt mỏi, chóng mặt, da xanh.
• Triệu chứng kéo dài hoặc nặng dần: ảnh hưởng rõ đến ăn uống, giấc ngủ hoặc sinh hoạt hằng ngày.

ACG cảnh báo, khó nuốt, sụt cân và dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa là những tình huống cần được thăm khám và đánh giá sớm, trong đó nội soi thường được ưu tiên để tìm nguyên nhân từ đó có hướng xử lý phù hợp.

Đặc biệt, riêng với tình trạng đau ngực, không nên tự cho rằng nguyên nhân là GERD. Nếu đau ngực xuất hiện đột ngột, dữ dội hoặc kèm khó thở, vã mồ hôi, choáng, buồn nôn hay đau lan ra tay, lưng, cổ hoặc hàm, cần đi khám sớm để loại trừ nguyên nhân bệnh lý tim mạch.

GERD được chẩn đoán như thế nào?

ACG khuyến nghị, chẩn đoán GERD có thể dựa trên triệu chứng điển hình, nội soi và/hoặc xét nghiệm theo dõi trào ngược tùy từng trường hợp. 

• Với người có ợ nóng, trào ngược điển hình và không có dấu hiệu cảnh báo, bác sĩ có thể chưa cần thực hiện xét nghiệm chuyên sâu ngay. 
• Nếu triệu chứng không điển hình, không đáp ứng điều trị hoặc có dấu hiệu cảnh báo, cần đánh giá thêm để xác nhận nguyên nhân.

Tùy tình trạng, bác sĩ có thể cân nhắc:

• Đánh giá triệu chứng: Ợ nóng và trào ngược là hai biểu hiện điển hình nhất. Nếu triệu chứng phù hợp và không có dấu hiệu cảnh báo, bác sĩ có thể bắt đầu đánh giá từ lâm sàng.
• Nội soi thực quản – dạ dày: Giúp phát hiện viêm thực quản, hẹp thực quản, Barrett thực quản hoặc các tổn thương khác. Nội soi được ưu tiên hơn nếu có khó nuốt, sụt cân hoặc xuất huyết tiêu hóa.
• Đo pH thực quản: Giúp xác định thực quản có tiếp xúc với lượng axit bất thường hay không, đặc biệt khi chẩn đoán GERD chưa chắc chắn.
• Đo pH-trở kháng: Ngoài axit, xét nghiệm còn phát hiện các đợt trào ngược ít axit hoặc không axit và đánh giá mối liên quan giữa trào ngược với triệu chứng.
• Đo áp lực thực quản HRM: Không dùng riêng để chẩn đoán GERD, nhưng có thể giúp phát hiện rối loạn vận động thực quản hoặc hỗ trợ đánh giá trước một số can thiệp chống trào ngược.

Bên cạnh đó, Lyon Consensus 2.0 nhấn mạnh rằng người bệnh cần phân biệt người chưa có bằng chứng khách quan về GERD với người đã được xác nhận GERD nhưng vẫn còn triệu chứng, vì cách lựa chọn xét nghiệm ở hai nhóm này là khác nhau.

Bạn có thể xem chi tiết hơn về từng phương pháp tại 10 phương pháp chẩn đoán trào ngược dạ dày thực quản hiệu quả nhất

Điều trị GERD gồm những gì?

Điều trị GERD thường kết hợp nhiều yếu tố như: điều chỉnh lối sống, thuốc và trong một số trường hợp được lựa chọn kỹ, có thể cân nhắc can thiệp nội soi hoặc phẫu thuật.

Điều chỉnh lối sống

Một số thay đổi có thể giúp hỗ trợ giảm các triệu chứng khó chịu do GERD gây ra như:

• Giảm cân nếu đang thừa cân hoặc béo phì.
• Tránh ăn trong khoảng 2 – 3 giờ trước khi đi ngủ và không nằm ngay sau khi ăn.
• Kê cao đầu giường nếu thường xuyên bị trào ngược về đêm.
• Ngừng hút thuốc.
• Theo dõi và hạn chế những món ăn nhiều lần làm triệu chứng của chính mình nặng hơn.

ACG nhấn mạnh bằng chứng cho từng biện pháp ăn uống không đồng đều, vì vậy người bị GERD không cần kiêng hàng loạt thực phẩm nếu chúng không thực sự gây triệu chứng. Điều quan trọng là biết cơ thể mình phù hợp/không hợp với thực phẩm nào, từ đó điều chỉnh chế độ ăn cá nhân hoá.

Điều trị bằng thuốc

Không có một phác đồ nào chung cho tất cả các bệnh nhân, các bác sĩ sẽ tùy thuộc vào mức độ, triệu chứng và nhiều yếu tố khác để lựa chọn các nhóm thuốc phù hợp. 

Trong đó, thuốc ức chế bơm proton (PPI) là nhóm thuốc quan trọng trong điều trị GERD, đặc biệt để kiểm soát axit và làm lành viêm thực quản do trào ngược.

ACG khuyến nghị PPI hiệu quả hơn nhóm đối kháng thụ thể H2 trong điều trị và duy trì lành viêm thực quản do trào ngược. Khi cần điều trị duy trì, nguyên tắc là sử dụng mức điều trị thấp nhất vẫn kiểm soát được triệu chứng và duy trì lành tổn thương ở những trường hợp phù hợp.

Do đó, người bệnh không nên tự tăng liều, phối hợp hoặc kéo dài nhiều loại thuốc dạ dày hay áp dụng đơn thuốc của người này cho người kia nếu triệu chứng chưa được đánh giá rõ.

Để biết cụ thể về phương pháp điều trị bằng thuốc này, tham khảo thêm ở bài viết Thuốc ức chế bơm proton là gì? và Phác đồ điều trị trào ngược dạ dày thực quản: Nguyên tắc và lưu ý

Can thiệp nội soi hoặc phẫu thuật

Một số người bị GERD được xác nhận rõ, đặc biệt khi có bất thường giải phẫu, triệu chứng trào ngược dai dẳng hoặc không muốn/phù hợp với điều trị thuốc dài hạn, bác sĩ có thể đánh giá và cân nhắc phương pháp chống trào ngược bằng nội soi hoặc phẫu thuật.

Lưu ý: Đây không phải lựa chọn dành cho mọi người bị GERD và cần có bằng chứng khách quan về trào ngược trước khi cân nhắc sử dụng phương pháp này.

Biến chứng GERD: viêm thực quản, hẹp thực quản và Barrett

Nếu không được điều trị kịp thời và đúng cách, tình trạng axit dạ dày liên tục tràn lên thực quản sẽ gây ra những tổn thương từ nhẹ đến nặng. Dưới đây là 3 biến chứng có thể gặp của bệnh:

Viêm thực quản do trào ngược

Dịch dạ dày thường xuyên tiếp xúc với niêm mạc thực quản có thể gây viêm và tạo các vùng trợt hoặc tổn thương niêm mạc. Mức độ viêm thực quản thường được phân loại bằng hệ thống Los Angeles khi nội soi. 

Đây là biến chứng phổ biến khi axit dạ dày tiếp xúc lặp lại với lớp niêm mạc thực quản.

• Cơ chế: Tiếp xúc với axit lâu ngày khiến niêm mạc bị kích ứng, sưng tấy, đỏ và dẫn đến viêm. Nặng hơn, thực quản sẽ xuất hiện các vết loét sâu, gây chảy máu đường tiêu hóa.
• Triệu chứng nhận biết: Cảm giác đau rát dữ dội sau xương ức (nặng hơn khi ăn uống), nuốt đau, nuốt vướng hoặc nôn ra máu, đi ngoài phân đen (khi vết loét chảy máu).

Hẹp thực quản (Esophageal Stricture)

Hẹp thực quản có thể hình thành sau tổn thương và xơ hóa kéo dài liên quan đến trào ngược mạn tính 

• Cơ chế: Khi các vết loét do axit lành lại, chúng sẽ để lại mô sẹo. Theo thời gian, các mô sẹo này dày lên, co rút và làm lòng thực quản bị thu hẹp dần, giống như một lòng ống bị nghẹt.
• Triệu chứng nhận biết: Triệu chứng điển hình nhất là nuốt nghẹn. Ban đầu, người bệnh khó nuốt thức ăn đặc (cơm, thịt), về sau ngay cả thức ăn lỏng (cháo, súp) hay nước uống cũng gặp khó khăn. Thức ăn có thể bị kẹt lại gây nôn trớ ngay sau khi ăn.

Barrett thực quản (Barrett’s Esophagus)

Đây là biến chứng nguy hiểm của GERD, được xem là tổn thương tiền ung thư.

• Cơ chế: Barrett thực quản là tình trạng biểu mô lát bình thường ở đoạn dưới thực quản được thay thế bởi biểu mô dạng trụ có dị sản ruột liên quan đến trào ngược dạ dày thực quản trong thời gian dài (quá trình dị sản).
• Mối nguy hiểm: Bản thân Barrett thực quản không gây thêm triệu chứng đặc biệt nào ngoài các dấu hiệu trào ngược thông thường. Tuy nhiên, các tế bào biến đổi này có nguy cơ tiến triển thành ung thư biểu mô tuyến thực quản (Adenocarcinoma). Người bị Barrett thực quản cần phải nội soi định kỳ để sinh thiết và theo dõi sát sao nhằm tầm soát ung thư sớm.

Nhưng nên nhớ rằng, không phải mọi người mắc GERD đều cần tầm soát Barrett. Bác sĩ sẽ cân nhắc dựa trên thời gian mắc GERD và các yếu tố nguy cơ khác. Để biết chi tiết hơn, xem tại Bệnh barrett thực quản là gì? Có chữa khỏi không? Điều trị barrett thực quản

Nếu uống thuốc GERD không đỡ thì làm gì?

Nếu đã điều trị nhưng vẫn còn ợ nóng, trào ngược, đau ngực hoặc vướng họng, bạn không nên mặc định GERD đang nặng hơn hoặc tự tăng thuốc.

Mà cần xem xét kỹ lưỡng, bởi triệu chứng kéo dài có thể do:

• Thuốc chưa được sử dụng đúng cách.
• Chẩn đoán GERD ban đầu chưa chính xác.
• Trào ngược axit vẫn còn.
• Trào ngược ít axit hoặc không axit.
• Thực quản tăng nhạy cảm với các đợt trào ngược.
• Một bệnh khác gây biểu hiện giống GERD, chẳng hạn co thắt tâm vị, rối loạn vận động thực quản hoặc một số rối loạn chức năng.

ACG khuyến nghị bước đầu khi đánh giá GERD nghi kháng trị là xem lại và tối ưu cách sử dụng PPI, sau đó mới lựa chọn nội soi hoặc xét nghiệm trào ngược phù hợp.

Còn trong trường hợp khó nuốt, nuốt nghẹn hoặc cảm giác thức ăn mắc lại, bác sĩ có thể cần đánh giá thêm các rối loạn vận động thực quản.

Xem thêm bài GERD kháng trị: Vì sao trào ngược uống thuốc không đỡ? để hiểu rõ các nguyên nhân và bước đánh giá tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp về GERD

GERD có nguy hiểm không?

Phần lớn GERD có thể kiểm soát được khi được chẩn đoán và điều trị phù hợp. Tuy nhiên, GERD kéo dài ở một số người có thể dẫn đến viêm thực quản, hẹp thực quản hoặc Barrett thực quản. 

Vì vậy, triệu chứng kéo dài hoặc có dấu hiệu cảnh báo không nên chỉ tự điều trị tại nhà mà cần đến các cơ sở y tế để được chẩn đoán, thăm khám sớm.

GERD có chữa khỏi được không?

Diễn tiến GERD khác nhau ở từng người. Một số trường hợp kiểm soát tốt sau điều chỉnh lối sống và một giai đoạn dùng thuốc, trong khi người khác cần điều trị duy trì hoặc triệu chứng có thể tái phát.

Mục tiêu điều trị là kiểm soát triệu chứng, làm lành tổn thương nếu có và phòng ngừa biến chứng, thay vì đặt một mục tiêu giống nhau cho tất cả người bệnh.

Bị trào ngược có bắt buộc phải nội soi không?

Không. Người trẻ có triệu chứng điển hình và không có dấu hiệu cảnh báo có thể chưa cần nội soi ngay. 

Nội soi được ưu tiên hơn nếu người bệnh có triệu chứng có khó nuốt, sụt cân, xuất huyết tiêu hóa, thiếu máu, nôn kéo dài hoặc nguy cơ Barrett thực quản.

GERD và viêm dạ dày có giống nhau không?

Không. GERD liên quan đến việc dịch dạ dày đi ngược lên thực quản và gây triệu chứng hoặc biến chứng. Viêm dạ dày là tình trạng viêm niêm mạc dạ dày. Hai bệnh có thể cùng xuất hiện nhưng không phải là một.

Trào ngược khi nào cần khám?

Nên đi khám nếu triệu chứng xuất hiện thường xuyên, ảnh hưởng ăn uống hoặc giấc ngủ, không cải thiện như dự kiến hoặc tái phát nhiều lần. 

Đặc biệt, cần khám sớm nếu có khó nuốt, sụt cân, thiếu máu, nôn kéo dài, nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen bởi đây có thể là dấu hiệu của các bệnh lý khác ngoài Bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD).

Bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) là tình trạng dịch dạ dày đi ngược lên thực quản đủ để gây triệu chứng khó chịu hoặc biến chứng. Ợ nóng và trào ngược là hai biểu hiện điển hình, trong khi ho, khàn tiếng, vướng họng hoặc đau ngực cần được đánh giá thận trọng vì có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác. Phương pháp điều trị GERD thường kết hợp thay đổi lối sống và thuốc, trong đó PPI giữ vai trò quan trọng ở nhiều trường hợp. Nếu triệu chứng kéo dài, xuất hiện dấu hiệu cảnh báo hoặc uống thuốc không cải thiện, người bệnh nên được bác sĩ chuyên môn đánh giá lại nguyên nhân thay vì tự ý tăng hoặc kéo dài điều trị.