Khi xuất hiện những cơn đau tức ngực hay nóng rát cổ họng, nhiều người mang tâm lý e ngại đi khám vì sợ phải đối mặt với các thủ thuật xâm lấn. Trên thực tế, quy trình chẩn đoán trào ngược dạ dày (GERD) trong y khoa hiện đại luôn được cá thể hóa. Bác sĩ sẽ bắt đầu từ đặc điểm triệu chứng, bệnh sử và các yếu tố nguy cơ, sau đó mới quyết định có cần nội soi, theo dõi pH thực quản hay đo áp lực thực quản độ phân giải cao (HRM). Mỗi phương pháp trả lời một câu hỏi khác nhau: nội soi tìm tổn thương thực thể, theo dõi pH xác định phơi nhiễm axit và mối liên quan với triệu chứng, còn HRM đánh giá chức năng vận động của thực quản. Bài viết dưới đây sẽ giải thích rõ vai trò của từng phương pháp và lý do bác sĩ có thể chỉ định chúng trong quá trình chẩn đoán GERD.
I- GERD có thể được chẩn đoán từ triệu chứng khi nào?
Quá trình thăm khám chuyên khoa không bắt đầu ngay bằng việc chỉ định hàng loạt xét nghiệm máy móc. Bước đầu tiên, bác sĩ sẽ tập trung đánh giá xem các triệu chứng lâm sàng có thực sự phù hợp với GERD hay không, đồng thời sàng lọc các bệnh lý có biểu hiện tương tự.
1. Có triệu chứng lâm sàng điển hình
Trong quá trình khai thác bệnh sử, hai biểu hiện mang giá trị định hướng cao nhất để chẩn đoán bệnh là ợ nóng và ợ trớ.
- Ợ nóng: Cảm giác nóng rát xuất phát từ phía sau xương ức, có xu hướng lan dọc lên vùng cổ.
- Ợ trớ: Sự trào ngược thụ động của dịch vị hoặc thức ăn từ dạ dày lên thực quản, hầu họng hoặc vùng miệng.
Bác sĩ sẽ đánh giá thêm về thời điểm khởi phát, mối liên quan với bữa ăn, tư thế nằm, cũng như các yếu tố làm tăng hoặc giảm mức độ khó chịu. Bên cạnh đó, tiền sử y khoa và các loại thuốc bạn đang sử dụng cũng được khai thác kỹ lưỡng nhằm củng cố hướng chẩn đoán.
Tham khảo thêm: Bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Triệu chứng, nguyên nhân và cách điều trị
Đối với các biểu hiện ngoài thực quản như ho kéo dài, khàn tiếng hay vướng nghẹn ở cổ, quá trình thăm khám sẽ cần kỹ lưỡng hơn. Nguyên nhân là do những triệu chứng này rất dễ nhầm lẫn với các bệnh lý về hô hấp hoặc tai mũi họng. Vì vậy, bác sĩ không thể chỉ nghe qua các dấu hiệu này mà vội kết luận ngay là do trào ngược.
Đôi khi, bộ câu hỏi chuẩn hóa GERD-Q sẽ được sử dụng để hỗ trợ lượng giá mức độ ảnh hưởng của triệu chứng. Dù vậy, theo các nghiên cứu lâm sàng (như Nghiên cứu DIAMOND), GERD-Q có độ nhạy đạt khoảng 65% và độ đặc hiệu 71%; công cụ này chỉ mang tính định hướng chứ không thay thế hoàn toàn các xét nghiệm xác nhận bệnh trào ngược.

2. Đáp ứng với nghiệm pháp dùng thuốc thử (PPI Test)
Nếu bạn có các triệu chứng điển hình (như ợ nóng, trớ chua) và không kèm theo dấu hiệu cảnh báo, bác sĩ có thể chẩn đoán thông qua thăm khám lâm sàng mà chưa cần nội soi.
Hướng dẫn lâm sàng về chẩn đoán và quản lý GERD năm 2022 cho biết nghiệm pháp điều trị thử bằng thuốc giảm tiết axit (PPI) kéo dài 8 tuần là bước tiếp cận lâm sàng đầu tay được khuyến cáo cho người bệnh có triệu chứng điển hình và không có dấu hiệu báo động.
Dù vậy, mức độ thuyên giảm khi dùng thuốc chỉ mang tính chất hỗ trợ định hướng lâm sàng chứ không phải là tiêu chuẩn để khẳng định bệnh, nhất là với các trường hợp có biểu hiện ngoài thực quản (đặc biệt là đối với các triệu chứng ngoài thực quản như ho hay khàn tiếng). Trong trường hợp triệu chứng diễn biến không rõ ràng, kéo dài hoặc tái phát nhiều lần sau khi ngưng thuốc, bác sĩ sẽ yêu cầu thực hiện các xét nghiệm cận lâm sàng chuyên sâu hơn.
II- Những dấu hiệu nào khiến bác sĩ cần kiểm tra thêm?
Trong quá trình thăm khám, một số biểu hiện lâm sàng có thể làm thay đổi hướng tiếp cận chẩn đoán ban đầu. Những dấu hiệu này cần được bác sĩ đánh giá chuyên sâu hơn vì chúng có thể liên quan đến các biến chứng hoặc một bệnh lý khác ngoài trào ngược dạ dày.
Khó nuốt, nuốt đau và cảm giác nghẹn ở cổ họng
Tình trạng này thường xuất hiện khi lòng thực quản bị hẹp do sẹo hoặc do rối loạn chức năng vận động. Khi người bệnh có cảm giác vướng nghẹn, bác sĩ sẽ cân nhắc chỉ định nội soi hoặc đo áp lực thực quản nhằm tìm kiếm nguyên nhân thực thể.
Đau ngực
Đau ngực là biểu hiện có thể gặp ở người mắc trào ngược, nhưng cũng là dấu hiệu phổ biến của các bệnh lý tim mạch. Do đó, quy trình chuyên môn sẽ ưu tiên đánh giá và loại trừ các nguyên nhân từ tim trước khi xem xét các vấn đề ở thực quản.
Ho mạn tính, khàn tiếng kéo dài và viêm họng tái phát
Dịch dạ dày khi trào lên vùng hầu họng có khả năng gây kích ứng dây thanh âm và niêm mạc. Khi các biểu hiện này kéo dài, bác sĩ cần đánh giá mở rộng để xác định xem trào ngược có phải là nguyên nhân gây ra các vấn đề tai mũi họng hay không.
Hen suyễn mới khởi phát hoặc trở nặng
Trào ngược có thể tác động đến hệ thần kinh phế quản hoặc ảnh hưởng đến tình trạng hen suyễn có sẵn. Dấu hiệu hô hấp này cần được đánh giá kỹ lưỡng để có hướng quản lý sức khỏe phù hợp.
Buồn nôn và nôn
Nếu tình trạng nôn hoặc buồn nôn diễn ra thường xuyên, đây có thể là dấu hiệu của các bệnh lý tiêu hóa khác hoặc tình trạng chít hẹp đường tiêu hóa trên cần được khảo sát.
Mòn men răng
Axit dạ dày khi trào ngược lên khoang miệng trong thời gian dài có thể làm mòn lớp men bên ngoài. Đôi khi, bác sĩ nha khoa chính là người đầu tiên nhận thấy dấu hiệu nghi ngờ bệnh qua tình trạng răng miệng của người bệnh.
Giảm cân không rõ nguyên nhân và thiếu máu (Dấu hiệu báo động)
Sụt cân ngoài ý muốn hoặc tình trạng thiếu máu (thường do rỉ máu từ vết loét) được xếp vào nhóm dấu hiệu báo động trong y khoa. Khi cơ thể có những thay đổi này, việc thực hiện nội soi hoặc các xét nghiệm cận lâm sàng là bước chỉ định cần thiết để tìm rõ nguyên nhân.
III- Khi nào cần nội soi dạ dày-thực quản?
Nội soi đường tiêu hóa trên là một thủ thuật xâm lấn nhưng mang lại giá trị chẩn đoán rất cao. Quá trình này được thực hiện bằng cách đưa một ống soi mềm, kích thước nhỏ có gắn camera đi từ miệng qua thực quản, xuống dạ dày và tá tràng. Tùy vào tình trạng sức khỏe và mong muốn cá nhân, người bệnh có thể chọn nội soi thường hoặc nội soi gây mê (nội soi không đau).
Phương pháp này giúp bác sĩ quan sát trực tiếp bề mặt niêm mạc để tìm kiếm tổn thương hoặc loại trừ các nguyên nhân bệnh lý khác.
1. Nội soi giúp phát hiện những gì?
Trong quá trình đánh giá GERD, hình ảnh từ camera nội soi giúp bác sĩ xác định rõ:
- Tình trạng viêm thực quản do trào ngược. Mức độ viêm thường được bác sĩ đánh giá và phân loại theo thang điểm Los Angeles (từ độ A đến độ D).
- Các vết loét niêm mạc, hoặc tình trạng chít hẹp thực quản do sẹo để lại.
- Các biến chứng cần theo dõi chặt chẽ như Barrett thực quản (sự biến đổi tế bào mang tính chất tiền ung thư) hoặc ung thư thực quản.
Bên cạnh việc quan sát, trong quá trình nội soi, bác sĩ có thể trực tiếp lấy mẫu sinh thiết (một mảnh mô rất nhỏ). Mẫu bệnh phẩm này sau đó sẽ được xét nghiệm tìm vi khuẩn HP hoặc mang đi phân tích dưới kính hiển vi để loại trừ các bệnh lý có biểu hiện tương tự, chẳng hạn như bệnh viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan (EoE).
Tham khảo thêm: Nội soi thực quản có cần nhịn ăn không và những điều cần biết?
2. Trào ngược có cần nội soi không?
Vì có sử dụng ống soi đưa vào cơ thể, nội soi không phải là bước kiểm tra bắt buộc ngay từ lần khám đầu tiên cho mọi trường hợp.
Đối với người bệnh có triệu chứng điển hình và không mang dấu hiệu cảnh báo, bác sĩ có thể chẩn đoán ban đầu thông qua việc hỏi bệnh và khám lâm sàng.
Bác sĩ sẽ yêu cầu thực hiện nội soi khi người bệnh xuất hiện các dấu hiệu báo động, triệu chứng kéo dài hoặc khi cần phân biệt với các bệnh lý khác. Bước kiểm tra này cung cấp thông tin quan trọng về tình trạng niêm mạc trước khi bác sĩ quyết định thực hiện các phương pháp đo lường chức năng chuyên sâu hơn.
Tham khảo thêm: Trào ngược dạ dày có cần nội soi không? Khi nào nên làm và có thể thay thế bằng gì?
IV- Đo pH hoặc pH-trở kháng thực quản 24 giờ dùng để làm gì?
Trong chẩn đoán trào ngược, nếu nội soi giúp quan sát tổn thương trên bề mặt niêm mạc, thì đo pH hoặc pH-trở kháng (pH impedance) có vai trò đánh giá chức năng và ghi nhận các luồng trào ngược. Theo các tiêu chuẩn cập nhật từ bản đồng thuận quốc tế Lyon Consensus 2.0 trên Thư viện Y khoa PubMed cho biết, đây là phương pháp cung cấp các dữ liệu khách quan quan trọng để xác định tình trạng phơi nhiễm acid thực quản. Dù vậy, kỹ thuật này không được xem là tiêu chuẩn chung cho mọi trường hợp mà sẽ được chỉ định tùy thuộc vào từng mục tiêu lâm sàng.
1. Mục đích và cách thực hiện
Xét nghiệm này giúp định lượng mức độ tiếp xúc của thực quản với các chất trào ngược, đồng thời đánh giá sự tương quan giữa các đợt trào ngược và triệu chứng người bệnh gặp phải. Quá trình theo dõi thường được thực hiện qua hai phương pháp:
- Sử dụng ống thông (Catheter): Một ống dò mỏng có gắn cảm biến (đo pH đơn thuần hoặc kết hợp đo trở kháng) được đưa qua mũi vào thực quản. Ống này kết nối với một thiết bị ghi dữ liệu nhỏ mang theo bên người. Phương pháp này thu thập thông tin liên tục nhưng có thể gây vướng nhẹ trong sinh hoạt.
- Sử dụng viên nang không dây (Wireless capsule): Một viên nang nhỏ chứa cảm biến pH được gắn vào niêm mạc thực quản qua quá trình nội soi. Dữ liệu được truyền không dây đến thiết bị ghi nhận. Viên nang sẽ tự bong ra và đào thải theo đường tiêu hóa sau vài ngày. Phương pháp này giúp giảm cảm giác vướng víu và thời gian theo dõi có thể kéo dài 48-96 giờ.
2. Khi nào bác sĩ chỉ định thực hiện?
Chỉ định đo pH hoặc pH-trở kháng thường được cân nhắc khi chẩn đoán chưa rõ ràng qua lâm sàng và nội soi, khi cần đánh giá trước phẫu thuật, hoặc khi triệu chứng không thuyên giảm dù đã dùng thuốc giảm tiết axit (PPI).
Tùy vào câu hỏi chẩn đoán, bác sĩ sẽ lựa chọn cách thức và thời điểm thực hiện phù hợp:
- Đo khi đã ngưng thuốc (Off PPI): Thường áp dụng khi chưa có bằng chứng xác nhận GERD. Mục đích là để quan sát tình trạng trào ngược trong điều kiện sinh lý tự nhiên.
- Đo pH-trở kháng (MII-pH) khi đang dùng thuốc (On PPI): Khi triệu chứng vẫn tiếp diễn trong lúc dùng PPI, kỹ thuật đo trở kháng có thể được chỉ định, từ đó giúp xác định nguyên nhân của các biểu hiện còn sót lại.
Do việc sử dụng thuốc ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả đo lường, người bệnh không tự ý thay đổi hoặc ngừng thuốc trước ngày xét nghiệm. Việc tiếp tục duy trì hay tạm dừng thuốc sẽ được bác sĩ hướng dẫn cụ thể dựa trên tình trạng lâm sàng của từng người.
V- Đo áp lực thực quản dùng khi nào?
Đo áp lực thực quản độ phân giải cao (High-Resolution Manometry – HRM) là phương pháp thăm dò chức năng chuyên sâu. Thay vì tìm kiếm tổn thương trên niêm mạc, kỹ thuật này tập trung vào việc đánh giá hoạt động vận động và khả năng co bóp của thực quản.
1. Kỹ thuật này đánh giá điều gì và thực hiện ra sao?
Quá trình đo lường được tiến hành bằng cách đưa một ống thông nhỏ, mỏng có chứa các cảm biến áp lực đi qua đường mũi, xuống thực quản và dạ dày. Trong lúc thực hiện, người bệnh sẽ được hướng dẫn các nhịp nuốt nước cụ thể.
Thông qua dữ liệu ghi nhận từ hệ thống cảm biến, phương pháp này giúp bác sĩ đánh giá:
- Lực co bóp của các cơ thành thực quản.
- Quá trình phối hợp vận động giữa các đoạn thực quản khi thực hiện động tác nuốt.
- Hoạt động đóng và mở của cơ thắt thực quản dưới (LES).
Cần lưu ý, đo áp lực thực quản HRM không phải là xét nghiệm dùng để đo lường hay định lượng axit trào ngược. Vai trò cốt lõi của kỹ thuật này là đánh giá chức năng vận động của ống tiêu hóa.
2. Khi nào bác sĩ chỉ định thực hiện?
Đo áp lực thực quản thường được chỉ định khi người bệnh có biểu hiện khó nuốt (cảm giác vướng nghẹn), nhưng kết quả nội soi trước đó không ghi nhận các nguyên nhân thực thể (như khối u, sẹo hẹp) giải thích được triệu chứng.
Trong các tình huống này, dữ liệu từ HRM giúp bác sĩ chẩn đoán hoặc loại trừ các bệnh lý rối loạn vận động thực quản, điển hình như tình trạng co thắt tâm vị (achalasia).
Bên cạnh đó, phương pháp này là một bước đánh giá cần thiết trước khi xem xét các can thiệp phẫu thuật chống trào ngược. Kết quả đo lường giúp bác sĩ xác nhận thực quản của người bệnh vẫn duy trì chức năng co bóp phù hợp, từ đó định hướng phương án can thiệp an toàn và hiệu quả.
Tham khảo thêm: Rối loạn vận động thực quản: Dấu hiệu, chẩn đoán và hướng điều trị
VI- Nội soi bình thường có loại trừ GERD không?
Kết quả nội soi ghi nhận niêm mạc bình thường không đủ cơ sở để bác sĩ loại trừ chẩn đoán trào ngược dạ dày.
Thực tế, tình trạng trào ngược vẫn có thể tồn tại dù bề mặt thực quản chưa xuất hiện tổn thương đủ lớn để nhìn thấy qua camera. Thể bệnh này trong y khoa được gọi là trào ngược dạ dày thực quản không viêm trợt (NERD).
Khi triệu chứng vẫn tiếp diễn nhưng kết quả nội soi không phát hiện bất thường, quy trình chẩn đoán có thể cần đến phương pháp đo pH hoặc đo pH-trở kháng thực quản. Những xét nghiệm này giúp bác sĩ xác định xem thực quản có thực sự bị axit tiếp xúc hay không, cũng như đánh giá sự liên quan giữa các đợt trào ngược với những cảm giác khó chịu mà người bệnh đang trải qua.
VII- Các bệnh dễ nhầm với GERD: bệnh tim, co thắt thực quản, co thắt tâm vị, khó tiêu chức năng
Các triệu chứng khó chịu ở vùng ngực, họng và thực quản không phải lúc nào cũng bắt nguồn từ sự trào ngược của axit dạ dày. Khi biểu hiện lâm sàng không điển hình hoặc kết quả thăm dò không ghi nhận dấu hiệu của GERD, bác sĩ sẽ tiến hành đánh giá để phân biệt với các bệnh lý khác.
Bệnh lý tim mạch
Cảm giác đau tức ở ngực do vấn đề tim mạch đôi khi có biểu hiện tương đồng với cơn đau hoặc nóng rát do trào ngược. Trong quy trình chuyên môn, bác sĩ luôn ưu tiên kiểm tra và loại trừ các nguyên nhân từ tim trước khi đánh giá các vấn đề ở thực quản.
Các rối loạn vận động thực quản
Tình trạng rối loạn chức năng co bóp của thực quản có thể gây ra biểu hiện đau ngực, vướng nghẹn hoặc cảm giác thức ăn đi xuống khó khăn. Do nội soi thường chỉ quan sát được bề mặt niêm mạc mà khó phát hiện những bất thường về mặt chức năng, phương pháp đo áp lực thực quản (HRM) sẽ được cân nhắc để tìm rõ nguyên nhân.
Co thắt tâm vị (Achalasia)
Đây là một dạng rối loạn vận động đặc thù, xảy ra khi cơ thắt thực quản dưới mất đi khả năng giãn mở nhịp nhàng, kèm theo bất thường về hoạt động co bóp của thực quản. Tình trạng này gây vướng nghẹn, trớ thức ăn và đau ngực, rất dễ bị nhầm lẫn với GERD. Kỹ thuật HRM đóng vai trò chính trong việc chẩn đoán trào ngược dạ dày.
Khó tiêu chức năng và ợ nóng chức năng (Functional heartburn)
Trong một số trường hợp, người bệnh cảm nhận rõ tình trạng nóng rát hoặc khó chịu ở vùng ngực, nhưng các xét nghiệm chuyên sâu lại không ghi nhận bằng chứng của sự tiếp xúc axit. Khi đó, tình trạng này có thể được xếp vào nhóm rối loạn chức năng, điển hình như chứng ợ nóng chức năng.
Việc phân định rõ nhóm bệnh giúp bác sĩ đưa ra hướng chăm sóc và quản lý sức khỏe phù hợp, bởi cùng một biểu hiện lâm sàng nhưng cơ chế hình thành bên trong lại có sự khác biệt.
VIII- Sau khi có kết quả xét nghiệm, bước tiếp theo là gì?
Sau khi tổng hợp thông tin từ quá trình hỏi bệnh, khám lâm sàng và các kết quả thăm dò chức năng, bác sĩ sẽ có cơ sở đánh giá tổng thể để xây dựng kế hoạch quản lý sức khỏe phù hợp với từng người.
Nếu kết quả xác định bạn thuộc nhóm trào ngược không viêm loét (NERD), hướng tiếp cận thường tập trung vào việc điều chỉnh thói quen sinh hoạt và chế độ ăn uống. Đồng thời, bác sĩ có thể hướng dẫn sử dụng thuốc để hỗ trợ kiểm soát triệu chứng trong một thời gian ngắn.
Ngược lại, khi kết quả nội soi ghi nhận niêm mạc thực quản đã xuất hiện tổn thương hoặc vết loét, kế hoạch sử dụng thuốc sẽ cần được duy trì lâu hơn. Ở giai đoạn này, việc tuân thủ lịch tái khám đóng vai trò cần thiết nhằm đánh giá mức độ phục hồi của niêm mạc và hạn chế các vấn đề phát sinh.
Tham khảo thêm: Phác đồ điều trị trào ngược dạ dày thực quản: Nguyên tắc và lưu ý
Trong trường hợp chẩn đoán đã được khẳng định nhưng triệu chứng không cải thiện với các phác đồ tiêu chuẩn, bác sĩ sẽ tiến hành đánh giá lại tình trạng hiện tại. Quá trình này có thể bao gồm việc điều chỉnh liều lượng, thay đổi nhóm thuốc, hoặc cân nhắc các phương án hội chẩn chuyên sâu hơn để tìm ra hướng xử trí phù hợp nhất.
Tham khảo thêm: GERD kháng trị: Vì sao trào ngược uống thuốc không đỡ?
Chẩn đoán trào ngược dạ dày thực quản (GERD) là quá trình đánh giá toàn diện dựa trên từng cá nhân, không áp dụng một khuôn mẫu chung. Tùy vào triệu chứng và bệnh sử, bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa sẽ kết hợp giữa thăm khám lâm sàng và các thăm dò cận lâm sàng phù hợp. Việc tự ý dùng thuốc giảm tiết axit kéo dài có thể làm thay đổi biểu hiện bệnh, gây khó khăn cho quá trình đánh giá sau này.
Khi các triệu chứng trào ngược tái diễn thường xuyên hoặc xuất hiện dấu hiệu cảnh báo, việc thăm khám y tế là bước cần thiết. Xác định đúng tình trạng và cơ chế gây bệnh là cơ sở để xây dựng kế hoạch kiểm soát phù hợp, giúp bảo vệ niêm mạc thực quản và duy trì sự ổn định của hệ tiêu hóa.
Dược sĩ Nguyễn Thị Thu – Tốt nghiệp chuyên ngành Quản lý và cung ứng thuốc – Cao đẳng dược TW Hải Dương với 6 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực trình dược, đã thực tập, công tác tại nhiều nhà thuốc khác nhau. Nội dung đã được kiểm duyệt theo đúng quy trình bởi đội ngũ chuyên gia y tế theo đúng Quy trình duyệt bài Yumangel













