Ợ nóng chức năng: Triệu chứng, chẩn đoán và điều trị

Ợ nóng chức năng là tình trạng nóng rát hoặc đau phía sau xương ức kéo dài dù đã được điều trị tối ưu bằng thuốc ức chế acid, trong khi nội soi, sinh thiết và các xét nghiệm đo acid đều cho kết quả bình thường, không ghi nhận tình trạng trào ngược có thể giải thích triệu chứng.

Ợ nóng chức năng là gì?

Ợ nóng chức năng (functional heartburn) là tình trạng người bệnh có các triệu chứng ợ nóng nhưng không ghi nhận tổn thương thực thể ở thực quản qua nội soi và không có tình trạng phơi nhiễm axit bất thường trong thực quản.

Ợ nóng thường xảy ra khi axit từ dạ dày trào ngược lên thực quản, một tình trạng được gọi là bệnh trào ngược dạ dày – thực quản (GERD). Khi cơ thắt thực quản dưới – van nằm giữa thực quản và dạ dày – không đóng kín đúng cách hoặc giãn ra không phù hợp, các chất trong dạ dày có thể trào ngược lên thực quản. Điều này gây kích ứng và tạo ra cảm giác nóng rát đặc trưng.

Trong khi đó, ợ nóng chức năng có các triệu chứng tương tự nhưng không liên quan đến tình trạng axit dạ dày trào lên thực quản.

Triệu chứng có gì giống GERD?

Ợ nóng chức năng và GERD (bệnh trào ngược dạ dày – thực quản) có thể gây ra những biểu hiện khá giống nhau, vì vậy chỉ dựa vào cảm giác của người bệnh đôi khi khó phân biệt hai tình trạng này. Điểm tương đồng dễ nhận thấy nhất là cảm giác nóng rát hoặc khó chịu phía sau xương ức, có thể khiến người bệnh nghĩ rằng axit dạ dày đang trào ngược lên thực quản.

Một số triệu chứng có thể gặp ở cả ợ nóng chức năng và GERD gồm:

• Nóng rát sau xương ức: Cảm giác bỏng rát hoặc nóng lên ở vùng giữa ngực là biểu hiện điển hình của cả hai tình trạng.
• Khó chịu hoặc đau vùng ngực: Người bệnh có thể cảm thấy tức, nóng hoặc đau ở ngực, đôi khi khó xác định chính xác vị trí.
• Cảm giác nóng rát lan lên cổ hoặc họng: Một số người có thể cảm nhận sự khó chịu từ vùng ngực lên phía trên, dù mức độ và biểu hiện ở mỗi người khác nhau.
• Triệu chứng xuất hiện sau ăn: Cả ợ nóng chức năng và GERD đều có thể khiến người bệnh nhận thấy triệu chứng rõ hơn sau bữa ăn hoặc khi nằm.
• Triệu chứng tái diễn: Cảm giác nóng rát có thể xuất hiện nhiều lần, kéo dài hoặc tái phát theo từng đợt, gây ảnh hưởng đến sinh hoạt và chất lượng cuộc sống.

Điểm quan trọng là triệu chứng giống nhau không đồng nghĩa với nguyên nhân giống nhau. Ở GERD, các triệu chứng thường có mối liên hệ với hiện tượng trào ngược dịch dạ dày lên thực quản. Trong khi đó, ở ợ nóng chức năng, người bệnh vẫn có cảm giác nóng rát tương tự nhưng không tìm thấy bằng chứng cho thấy trào ngược axit hoặc trào ngược khác giải thích được triệu chứng. Nội soi và các xét nghiệm đánh giá trào ngược có thể cho kết quả bình thường.

Vì vậy, khi tình trạng ợ nóng kéo dài hoặc không cải thiện dù đã điều trị giảm axit, người bệnh nên được bác sĩ đánh giá để xác định nguyên nhân thay vì tự kết luận là GERD.

Vì sao PPI có thể không giúp?

Trong ợ nóng chức năng, acid không phải là nguyên nhân chính gây ra triệu chứng. Vì vậy, dù các thuốc ức chế bơm proton (PPI) như omeprazole, esomeprazole hay pantoprazole có tác dụng giảm tiết acid, người bệnh vẫn có thể cảm thấy nóng rát nếu nguyên nhân không xuất phát từ acid.

Đây cũng là một nguyên nhân thường gặp khiến tình trạng ợ nóng không cải thiện dù đã dùng PPI. Ở những người vẫn bị ợ nóng dai dẳng sau khi dùng PPI 2 lần mỗi ngày, ợ nóng chức năng hoặc quá mẫn cảm với trào ngược có thể là một trong những nguyên nhân cần được xem xét.

Bác sĩ cần loại trừ những nguyên nhân nào trước khi chẩn đoán?

Trước khi đưa ra chẩn đoán ợ nóng chức năng, bác sĩ cần kiểm tra và loại trừ những bệnh lý khác có thể gây biểu hiện tương tự. Một số nguyên nhân thường được cân nhắc trong quá trình đánh giá gồm:

1.GERD

GERD xảy ra khi dịch hoặc chất chứa trong dạ dày trào ngược lên thực quản, gây ra triệu chứng hoặc biến chứng. Một số trường hợp có thể nhận biết qua tổn thương niêm mạc trên nội soi; những trường hợp khác cần thực hiện thêm xét nghiệm để đánh giá tình trạng trào ngược.

2.NERD

NERD là một dạng GERD, trong đó người bệnh có các triệu chứng điển hình nhưng nội soi không phát hiện viêm thực quản do trào ngược. Vì vậy, nội soi bình thường không có nghĩa là hoàn toàn không có GERD. Các xét nghiệm chuyên sâu về trào ngược có thể giúp làm rõ nguyên nhân.

3.Tăng nhạy cảm với trào ngược

Với tình trạng này, lượng trào ngược có thể vẫn trong giới hạn bình thường nhưng người bệnh lại xuất hiện triệu chứng rõ ràng khi các đợt trào ngược xảy ra. Mối liên quan giữa triệu chứng và trào ngược là điểm quan trọng giúp bác sĩ phân biệt tình trạng này với ợ nóng chức năng.

4.Rối loạn vận động thực quản

Một số rối loạn vận động thực quản, chẳng hạn co thắt thực quản hoặc achalasia, có thể gây đau ngực, khó chịu hoặc khó nuốt. Nếu triệu chứng gợi ý những vấn đề này, bác sĩ có thể chỉ định đo áp lực thực quản để đánh giá hoạt động của cơ thực quản.

5.Các nguyên nhân ngoài đường tiêu hóa

Không phải mọi trường hợp nóng rát hay đau ngực đều bắt nguồn từ thực quản. Tim, phổi hoặc thành ngực cũng có thể là nguyên nhân gây ra những biểu hiện tương tự.

Do đó, nếu đau ngực mới xuất hiện, đau dữ dội hoặc có biểu hiện bất thường, người bệnh không nên tự cho rằng đây là triệu chứng của bệnh tiêu hóa mà cần được đánh giá y tế phù hợp.

>>> Xem thêm: Tăng nhạy cảm với trào ngược: Triệu chứng và chẩn đoán

Nội soi, đo pH – trở kháng và đo áp lực thực quản có vai trò gì?

Mỗi xét nghiệm giúp bác sĩ tìm hiểu một khía cạnh khác nhau, vì vậy không phải người bị ợ nóng đều cần thực hiện cả ba. Cụ thể:

1.Nội soi thực quản – dạ dày – tá tràng

Nội soi tiêu hóa trên cho phép bác sĩ kiểm tra trực tiếp bề mặt thực quản, dạ dày và tá tràng, từ đó nhận diện những thay đổi bất thường như viêm, loét, hẹp thực quản hoặc các tổn thương khác.

Tuy nhiên, nội soi bình thường chưa đủ để chẩn đoán ợ nóng chức năng. Kết quả này chủ yếu cho thấy chưa phát hiện tổn thương thực thể có thể giải thích triệu chứng tại thời điểm nội soi.

2.Đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ

Khi cần xác định triệu chứng có liên quan đến trào ngược hay không, đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ là một xét nghiệm quan trọng. Thiết bị ghi nhận các đợt trào ngược trong sinh hoạt hằng ngày, bao gồm trào ngược acid và một số dạng trào ngược không acid.

Đặc biệt, bác sĩ có thể đối chiếu thời điểm xuất hiện triệu chứng với các đợt trào ngược được ghi nhận. Điều này giúp đánh giá liệu ợ nóng có thực sự liên quan đến trào ngược hay không, từ đó hỗ trợ phân biệt GERD, tăng nhạy cảm với trào ngược và ợ nóng chức năng.

3.Đo áp lực thực quản

Đo áp lực thực quản (manometry) giúp đánh giá khả năng co bóp của thực quản và hoạt động của các cơ thắt. Xét nghiệm thường được cân nhắc khi người bệnh có biểu hiện gợi ý rối loạn vận động thực quản hoặc khi cần loại trừ những bất thường mà nội soi và theo dõi trào ngược chưa giải thích được.

Lưu ý: Không phải mọi trường hợp ợ nóng đều cần đo áp lực thực quản. Bác sĩ sẽ dựa vào triệu chứng và kết quả của các bước đánh giá trước đó để cân nhắc chỉ định phù hợp.

Phân biệt GERD, NERD, tăng nhạy cảm trào ngược và ợ nóng chức năng

Các tình trạng này đều có thể gây ợ nóng hoặc cảm giác nóng rát ở ngực, nhưng bằng chứng về trào ngược và mối liên quan với triệu chứng lại khác nhau. Có thể phân biệt khái quát như sau:

 >>> Xem thêm: GERD kháng trị: Vì sao trào ngược uống thuốc không đỡ?

Hướng điều trị và kiểm soát triệu chứng

Vì ợ nóng chức năng không chủ yếu xuất phát từ tình trạng dư thừa acid, việc kiểm soát triệu chứng thường cần kết hợp điều chỉnh lối sống với các phương pháp tác động đến cách hệ thần kinh cảm nhận và xử lý tín hiệu từ thực quản.

1.Điều chỉnh chế độ ăn và thói quen sinh hoạt hằng ngày

Một số thực phẩm, đồ uống có thể làm triệu chứng rõ hơn ở từng người, chẳng hạn đồ cay, nhiều chất béo, caffeine hoặc rượu bia. Người bệnh nên theo dõi phản ứng của cơ thể để hạn chế những yếu tố thực sự gây khó chịu, thay vì kiêng khem quá mức.

Bên cạnh đó, nên ăn lượng vừa phải, ưu tiên các bữa nhỏ và tránh ăn sát giờ đi ngủ. Nếu thừa cân, duy trì cân nặng phù hợp cũng có thể giúp giảm áp lực trong ổ bụng. Người hút thuốc nên hạn chế hoặc bỏ thuốc vì nicotine có thể ảnh hưởng đến hoạt động của cơ thắt thực quản dưới.

2.Thuốc điều biến cảm nhận đau

Khi triệu chứng liên quan đến sự nhạy cảm quá mức của hệ thần kinh, bác sĩ có thể cân nhắc sử dụng thuốc giúp điều chỉnh quá trình cảm nhận đau. Một số thuốc như thuốc chống trầm cảm ba vòng (TCA) hoặc thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI) có thể được dùng ở liều phù hợp nhằm làm giảm mức độ nhạy cảm và điều hòa cách não bộ xử lý các tín hiệu khó chịu từ thực quản. Việc sử dụng những thuốc này không đồng nghĩa người bệnh bị trầm cảm. Loại thuốc, liều lượng và thời gian điều trị cần được bác sĩ lựa chọn dựa trên biểu hiện và tình trạng sức khỏe của từng người.

4.Liệu pháp thôi miên hướng vào đường ruột

Đây là một phương pháp trị liệu chuyên biệt, tập trung vào sự tương tác giữa não và hệ tiêu hóa. Liệu pháp có thể giúp người bệnh giảm mức độ nhạy cảm với các tín hiệu khó chịu từ đường tiêu hóa và cải thiện khả năng kiểm soát triệu chứng ở một số trường hợp.

Việc lựa chọn phương pháp điều trị cần dựa trên nguyên nhân, mức độ triệu chứng và kết quả đánh giá trước đó. Người bệnh không nên tự dùng thuốc điều biến cảm nhận đau hoặc thuốc tăng nhu động khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.

Khi đau ngực, dấu hiệu nào cần khám ngay?

Đau ngực kèm ợ nóng thường dễ bị nhầm với vấn đề tiêu hóa, nhưng một số biểu hiện có thể cảnh báo tình trạng nghiêm trọng hơn.

Nên đi cấp cứu hoặc khám ngay nếu cơn đau:

• Xuất hiện đột ngột, dữ dội, có cảm giác đè nặng hoặc bóp nghẹt ở ngực.
• Lan đến hàm, vai hoặc một hay cả hai cánh tay.
• Đi kèm khó thở, vã mồ hôi, chóng mặt hoặc ngất.
• Xảy ra khi gắng sức hoặc khác rõ rệt so với những lần trước.

Bên cạnh đó, nuốt nghẹn, nuốt đau, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc có máu, nôn kéo dài, sụt cân không chủ ý hay triệu chứng tăng dần cũng là những dấu hiệu nên được thăm khám sớm.

Cảm giác nóng rát sau xương ức không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với GERD. Ợ nóng chức năng là một trong những tình trạng có thể gây triệu chứng tương tự nhưng cần được phân biệt dựa trên đánh giá chuyên môn và các xét nghiệm phù hợp. Vì vậy, nếu tình trạng ợ nóng kéo dài dù đã thay đổi thói quen hoặc sử dụng thuốc theo hướng dẫn, người bệnh không nên quá lo lắng nhưng cũng không nên chủ quan. Thăm khám đúng thời điểm sẽ giúp tìm ra nguyên nhân và lựa chọn cách kiểm soát triệu chứng phù hợp hơn.

Nguồn tham khảo

1.Functional Heartburn: The Burning That Won’t Go Away: https://doctordemaria.com/en/functional-heartburn/

2.What to know about functional heartburn: https://www.medicalnewstoday.com/articles/functional-heartburn