Đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ: Quy trình và lưu ý

Đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ là một phương pháp theo dõi trào ngược lưu động, giúp ghi nhận sự thay đổi pH và các dòng dịch, khí di chuyển trong thực quản trong khoảng 24 giờ. Xét nghiệm thường được cân nhắc khi cần đánh giá khách quan tình trạng trào ngược hoặc tìm hiểu mối liên quan giữa triệu chứng và các đợt trào ngược. Vậy xét nghiệm này ghi nhận những gì, được thực hiện ra sao và kết quả được đọc như thế nào?

Đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ là gì?

Đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ là phương pháp theo dõi tình trạng trào ngược dạ dày – thực quản trong thời gian dài, đồng thời đánh giá mối liên quan giữa các đợt trào ngược và triệu chứng người bệnh gặp phải.

Khi thực hiện, bác sĩ đưa một ống thông nhỏ, mềm qua đường mũi và đặt vào thực quản. Ống thông được kết nối với hệ thống cảm biến, gồm nhiều kênh đo trở kháng và một kênh đo pH. Nhờ đó, thiết bị có thể ghi nhận đồng thời sự di chuyển của dịch trong thực quản và những thay đổi về độ acid trong suốt thời gian theo dõi.

Dựa vào chỉ số trở kháng, thiết bị có thể nhận biết sự di chuyển của dịch hoặc khí trong lòng thực quản. Dòng di chuyển từ trên xuống thường liên quan đến hoạt động nuốt, trong khi sự dịch chuyển từ dưới lên có thể gợi ý một đợt trào ngược. Kết hợp với dữ liệu pH, phương pháp này giúp phân biệt trào ngược acid với trào ngược không acid hoặc ít acid.

Một đợt trào ngược được xác định là trào ngược acid khi pH trong thực quản giảm xuống dưới 4 trong ít nhất 5 giây. Nếu pH vẫn trên 4, đợt trào ngược được xếp vào nhóm ít acid hoặc không acid.

Ống thông được lưu giữ trong khoảng 24 giờ để thiết bị ghi nhận diễn biến ở nhiều thời điểm khác nhau, bao gồm khi người bệnh ăn uống, vận động, nghỉ ngơi và ngủ. Trong thời gian này, người bệnh vẫn có thể duy trì sinh hoạt hằng ngày theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Các dữ liệu thu được giúp bác sĩ đánh giá số lần, thời điểm và đặc điểm của các đợt trào ngược, đồng thời đối chiếu với những triệu chứng xuất hiện trong ngày. Nhờ đó, đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ cung cấp thêm cơ sở để đánh giá tình trạng trào ngược một cách toàn diện và hỗ trợ lựa chọn hướng xử trí phù hợp.

Xét nghiệm ghi nhận những gì trong 24 giờ?

Ưu điểm của việc kết hợp đo pH và trở kháng thực quản là có thể cung cấp nhiều thông tin hơn so với theo dõi pH đơn thuần. Trong 24 giờ, thiết bị có thể ghi nhận các đặc điểm khác nhau của những đợt trào ngược, bao gồm:

1.Theo dõi các đợt trào ngược acid

Cảm biến pH ghi nhận những thời điểm môi trường trong thực quản có tính acid. Từ dữ liệu này, bác sĩ có thể đánh giá khoảng thời gian thực quản tiếp xúc với acid trong suốt quá trình theo dõi.

Một chỉ số thường được quan tâm là thời gian tiếp xúc acid (Acid Exposure Time – AET). Chỉ số này không đơn thuần phản ánh số lần trào ngược, mà cho biết tỷ lệ thời gian niêm mạc thực quản tiếp xúc với môi trường acid trong khoảng thời gian xét nghiệm.

2.Ghi nhận các đợt trào ngược không acid hoặc ít acid

Cảm biến trở kháng giúp phát hiện sự di chuyển của dịch hoặc khí trong lòng thực quản, ngay cả khi pH không thay đổi rõ rệt. Vì vậy, đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ có thể nhận diện thêm những đợt trào ngược không acid hoặc ít acid mà phương pháp chỉ theo dõi pH có thể không ghi nhận đầy đủ.

Thông tin này đặc biệt hữu ích ở một số người vẫn xuất hiện triệu chứng trong khi đang sử dụng thuốc làm giảm acid. Trong trường hợp này, việc kết hợp pH và trở kháng có thể giúp bác sĩ có thêm dữ liệu để đánh giá các đợt trào ngược không liên quan đến sự gia tăng acid.

3.Đối chiếu trào ngược với triệu chứng

Trong thời gian theo dõi, người bệnh cần ghi nhận hoặc đánh dấu thời điểm xuất hiện các triệu chứng theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Sau đó, bác sĩ có thể đối chiếu những mốc thời gian này với dữ liệu trào ngược được thiết bị ghi lại.

Nhờ đó, xét nghiệm không chỉ giúp xác định có xảy ra trào ngược hay không, mà còn hỗ trợ đánh giá mối liên quan về thời gian giữa triệu chứng và các đợt trào ngược. Đây là một trong những thông tin có giá trị khi bác sĩ cần làm rõ nguyên nhân triệu chứng hoặc đánh giá tình trạng trào ngược ở từng người bệnh.

Khi nào bác sĩ có thể chỉ định đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ?

Đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ là xét nghiệm được bác sĩ chỉ định trong những trường hợp cụ thể, tùy thuộc vào triệu chứng, chẩn đoán trước đó và mục đích đánh giá. Không phải người bệnh có biểu hiện trào ngược đều cần thực hiện xét nghiệm này.

• Người bệnh trào ngược dạ dày – thực quản chưa đáp ứng đầy đủ với thuốc PPI: Xét nghiệm có thể được cân nhắc khi triệu chứng vẫn kéo dài dù đã được điều trị bằng thuốc ức chế bơm proton (PPI) theo chỉ định.
• Người bị đau ngực không rõ nguyên nhân: Có thể được chỉ định sau khi đã loại trừ các nguyên nhân liên quan đến tim mạch và bác sĩ nghi ngờ triệu chứng có liên quan đến trào ngược dạ dày – thực quản.
• Người có các triệu chứng ngoài thực quản kéo dài: Xét nghiệm có thể được cân nhắc ở người xuất hiện những biểu hiện như ho kéo dài, khàn giọng, hen hoặc khó nuốt khi chưa xác định được nguyên nhân rõ ràng và có nghi ngờ liên quan đến trào ngược.
• Người được đánh giá trước phẫu thuật chống trào ngược: Đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ có thể được sử dụng để cung cấp thêm thông tin trước khi người bệnh được xem xét thực hiện phẫu thuật điều trị trào ngược.
• Người cần đánh giá hiệu quả điều trị trào ngược: Xét nghiệm có thể được sử dụng để đánh giá tình trạng trào ngược ở người đã được chẩn đoán trước đó nhưng triệu chứng vẫn tiếp diễn hoặc đáp ứng điều trị chưa như mong đợi. Tùy trường hợp, bác sĩ sẽ quyết định thời điểm và cách thức thực hiện xét nghiệm phù hợp.

>>> Xem thêm: GERD kháng trị: Vì sao trào ngược uống thuốc không đỡ?

Đo pH – trở kháng khác gì với nội soi và đo áp lực thực quản?

Đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ, nội soi tiêu hóa trên và đo áp lực thực quản đều được sử dụng trong đánh giá các vấn đề liên quan đến đường tiêu hóa trên, nhưng mỗi phương pháp tập trung vào một khía cạnh khác nhau. Vì vậy, các xét nghiệm này không hoàn toàn thay thế cho nhau.

1.Đo pH – trở kháng có thay thế nội soi không?

Không. Hai phương pháp cung cấp những thông tin khác nhau. Nội soi tiêu hóa trên cho phép bác sĩ quan sát trực tiếp niêm mạc và phát hiện các tổn thương hoặc bất thường về cấu trúc ở thực quản, dạ dày và tá tràng. Trong khi đó, đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ tập trung ghi nhận các đợt trào ngược trong điều kiện sinh hoạt hằng ngày, bao gồm cả trào ngược acid và không acid.

Tùy mục tiêu chẩn đoán, người bệnh có thể được chỉ định một trong hai phương pháp hoặc thực hiện cả hai ở những thời điểm khác nhau. Kết quả của mỗi xét nghiệm sẽ bổ sung những thông tin riêng, giúp bác sĩ có cơ sở đánh giá tình trạng của người bệnh đầy đủ hơn.

2.Đo pH – trở kháng khác đo áp lực thực quản thế nào?

Đo áp lực thực quản tập trung đánh giá hoạt động vận động của thực quản, chẳng hạn như lực co bóp, áp lực và sự phối hợp của các cơ trong quá trình nuốt. Phương pháp này có vai trò trong đánh giá các rối loạn vận động thực quản.

Trong khi đó, đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ chủ yếu theo dõi các đợt dịch hoặc khí di chuyển trong thực quản, xác định đặc điểm acid hay không acid của trào ngược và đối chiếu với thời điểm xuất hiện triệu chứng.

Hai phương pháp vì thế có mục đích khác nhau nhưng có thể được sử dụng bổ sung cho nhau. Trong một số trường hợp, trước khi thực hiện đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ, người bệnh có thể được chỉ định đo áp lực thực quản. Kết quả giúp bác sĩ kiểm tra hoạt động co bóp của thực quản và xác định vị trí phù hợp để đặt đầu dò.

Trước khi đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ cần chuẩn bị gì?

Đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ cần được thực hiện theo chỉ định và quy trình của cơ sở y tế, với nhân viên y tế đã được đào tạo phù hợp. Trước khi làm xét nghiệm, người bệnh cần lưu ý một số vấn đề sau:

1. Chuẩn bị về nhân sự và thiết bị

• Nhân viên thực hiện cần được đào tạo về kỹ thuật đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ và đáp ứng yêu cầu chuyên môn của cơ sở y tế.
• Hệ thống máy đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ và máy tính có phần mềm phân tích dữ liệu.
• Thiết bị hỗ trợ xác định vị trí cơ thắt thực quản dưới khi cần.
• Ống thông (catheter) chuyên dụng và thuốc gây tê tại chỗ để giảm khó chịu khi đưa ống qua mũi.

2. Người bệnh cần chuẩn bị gì?

• Ngưng hoặc điều chỉnh thuốc: Một số thuốc có thể ảnh hưởng đến kết quả xét nghiệm, chẳng hạn thuốc kháng acid, thuốc tăng nhu động, thuốc kháng histamine H2 và thuốc ức chế bơm proton (PPI). Thời điểm ngưng thuốc cần được bác sĩ hướng dẫn cụ thể, tùy mục đích thực hiện xét nghiệm và tình trạng của từng người bệnh.
• Nhịn ăn trước xét nghiệm: Người bệnh thường được yêu cầu nhịn ăn, uống trong một khoảng thời gian trước khi thực hiện. Hệ thống Y Tế Johns Hopkins hướng dẫn nhịn ăn, uống khoảng 4 giờ trước xét nghiệm; một số cơ sở có thể yêu cầu thời gian dài hơn nếu người bệnh thực hiện thêm đo áp lực thực quản trước khi đặt catheter.
• Nếu thực hiện sau nội soi hoặc thủ thuật có an thần: Cần chờ đến khi người bệnh tỉnh táo hoàn toàn và tuân thủ hướng dẫn của cơ sở y tế trước khi tiến hành đặt ống đo.
• Chuẩn bị hồ sơ: Mang theo hồ sơ bệnh án, kết quả thăm khám, các xét nghiệm liên quan và phiếu chỉ định đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ nếu có.

Quy trình đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ diễn ra thế nào?

Đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ được thực hiện theo từng bước, từ chuẩn bị, đặt ống thông đến theo dõi và tháo thiết bị sau 24 giờ. Quy trình nhìn chung gồm:

• Gây tê tại chỗ: Người bệnh được xịt thuốc gây tê tại chỗ vào mũi theo hướng dẫn của nhân viên y tế, giúp giảm cảm giác khó chịu khi đặt ống thông.
• Đặt ống thông: Bác sĩ hoặc kỹ thuật viên nhẹ nhàng đưa catheter có gắn các cảm biến đo pH và trở kháng qua đường mũi xuống thực quản. Ống được cố định chắc chắn tại mũi và vùng tai để hạn chế xê dịch trong quá trình theo dõi.
• Kiểm tra vị trí và kết nối thiết bị: Đầu cảm biến đo pH thường được đặt ở vị trí phù hợp theo giải phẫu và mục đích xét nghiệm, sau đó kết nối với bộ ghi dữ liệu. Nhân viên y tế kiểm tra hoạt động của cảm biến trước khi bắt đầu theo dõi.
• Mang bộ ghi dữ liệu: Phần ống thông được nối với máy ghi dữ liệu nhỏ, người bệnh có thể đeo ở thắt lưng hoặc qua dây đeo. Trong thời gian này, người bệnh vẫn có thể ăn uống, nghỉ ngơi và sinh hoạt hằng ngày theo hướng dẫn.
• Ghi nhật ký trong 24 giờ: Người bệnh cần ghi lại thời điểm ăn, uống, nằm nghỉ và các triệu chứng xuất hiện như ợ nóng, trào ngược, ho, đau họng hoặc những biểu hiện bất thường khác. Nhật ký giúp bác sĩ đối chiếu triệu chứng với dữ liệu trào ngược được thiết bị ghi nhận.
• Tháo ống và phân tích kết quả: Sau khoảng 24 giờ, người bệnh quay lại cơ sở y tế để tháo ống thông. Dữ liệu từ máy ghi được chuyển sang hệ thống phân tích để bác sĩ đánh giá các đợt trào ngược, mức độ tiếp xúc acid và mối liên quan với triệu chứng.
• Tư vấn sau xét nghiệm: Dựa trên kết quả đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ cùng các thông tin lâm sàng, bác sĩ sẽ giải thích kết quả và tư vấn hướng theo dõi hoặc điều trị phù hợp nếu cần.

Đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ có đau không?

Đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ thường không gây đau nhiều, nhưng người bệnh có thể cảm thấy khó chịu trong lúc đặt và mang đầu dò.

Khi ống thông được đưa qua mũi xuống thực quản, người bệnh có thể gặp một số cảm giác như:

• Vướng hoặc khó chịu ở mũi, họng.
• Hơi buồn nôn hoặc muốn hắng giọng.
• Cảm giác có vật lạ trong mũi hoặc họng trong thời gian đầu.

Những cảm giác này thường giảm dần khi người bệnh quen với đầu dò. Trong 24 giờ theo dõi, người bệnh vẫn có thể ăn uống, nghỉ ngơi và sinh hoạt theo hướng dẫn của nhân viên y tế, dù đôi khi vẫn cảm thấy hơi vướng.

Nếu xuất hiện đau nhiều, khó chịu bất thường, đầu dò bị tuột hoặc gặp vấn đề với thiết bị, người bệnh nên liên hệ cơ sở y tế thực hiện xét nghiệm để được hướng dẫn. Không nên tự ý tháo hoặc điều chỉnh đầu dò.

Kết quả đo pH – trở kháng thường được đọc theo những chỉ số nào?

Sau khi hoàn tất quá trình theo dõi, dữ liệu từ thiết bị sẽ được phân tích thành nhiều thông số khác nhau. Trong đó, một số chỉ số đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ thường được bác sĩ quan tâm gồm:

1.Thời gian tiếp xúc acid trong thực quản (AET)

AET (Acid Exposure Time) là tỷ lệ thời gian niêm mạc thực quản tiếp xúc với môi trường acid trong suốt thời gian theo dõi. Đây là một trong những thông số quan trọng giúp đánh giá mức độ phơi nhiễm acid thực quản.

2.Số lần và đặc điểm các đợt trào ngược

Thiết bị có thể ghi nhận số lần trào ngược xảy ra trong thời gian theo dõi. Với phương pháp đo pH – trở kháng, dữ liệu trở kháng còn giúp phát hiện sự di chuyển của dịch hoặc khí trong thực quản, từ đó hỗ trợ phân biệt các đợt trào ngược có tính acid và không acid.

3.Mối liên hệ giữa triệu chứng và các đợt trào ngược

Hai thông số thường được sử dụng để đánh giá mối liên hệ này là Symptom Index (SI) và Symptom Association Probability (SAP). Các chỉ số giúp bác sĩ xem xét sự liên quan về thời gian giữa triệu chứng mà người bệnh ghi nhận và những đợt trào ngược được thiết bị phát hiện.

Đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ bình thường nhưng vẫn có triệu chứng thì sao?

Kết quả đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ không ghi nhận trào ngược bệnh lý không có nghĩa những triệu chứng người bệnh cảm nhận là không có thật.

Nếu dữ liệu không cho thấy mối liên hệ rõ ràng giữa triệu chứng và các đợt trào ngược, bác sĩ có thể xem xét thêm những nguyên nhân khác ngoài GERD. Ngược lại, trong một số trường hợp, tổng lượng trào ngược không tăng nhưng triệu chứng vẫn xuất hiện gần thời điểm xảy ra các đợt trào ngược. Khi đó, kết quả cần được diễn giải dựa trên mối liên quan giữa triệu chứng và trào ngược thay vì chỉ nhìn vào số lượng đợt trào ngược.

Vì vậy, kết quả đo pH – trở kháng thường cần được đánh giá cùng với:

•  Đặc điểm và thời điểm xuất hiện triệu chứng.
• Tiền sử bệnh và các yếu tố liên quan.
• Kết quả nội soi nếu có.
• Tình trạng sử dụng thuốc, đặc biệt là thuốc điều trị trào ngược.
• Các xét nghiệm chức năng thực quản khác khi bác sĩ nhận thấy cần thiết.

Theo hướng dẫn của ACG (Hiệp hội Tiêu hóa Hoa Kỳ), khi kết quả theo dõi trào ngược không chứng minh được GERD trong bối cảnh phù hợp, bác sĩ có thể chuyển hướng đánh giá sang những nguyên nhân khác thay vì mặc định các triệu chứng đều do trào ngược.

Người bệnh cũng không nên tự ý tăng liều, đổi thuốc hoặc kéo dài thời gian điều trị chỉ vì triệu chứng chưa cải thiện. Việc điều chỉnh thuốc nên được thực hiện sau khi trao đổi với bác sĩ và dựa trên kết quả đánh giá phù hợp.

Câu hỏi thường gặp về đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ

1.Đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ có phải nằm viện không?

Không. Đây là xét nghiệm theo dõi lưu động. Người bệnh thường mang thiết bị trong thời gian theo dõi và vẫn có thể sinh hoạt theo hướng dẫn, thay vì nằm viện suốt 24 giờ.

2.Trong lúc đo có được ăn uống không?

Có. Người bệnh thường được ăn uống và sinh hoạt tương đối bình thường để thiết bị ghi nhận tình trạng trào ngược trong điều kiện thực tế. Tuy nhiên, cần tuân thủ hướng dẫn cụ thể của cơ sở thực hiện.

3.Có thể đi làm trong thời gian đo không?

Tùy tính chất công việc. Nếu công việc không ảnh hưởng đến đầu dò và thiết bị ghi dữ liệu, người bệnh thường có thể tiếp tục các hoạt động thường ngày theo hướng dẫn.

4.Đo pH – trở kháng có cần gây mê không?

Thông thường không cần gây mê toàn thân. Đầu dò được đưa qua mũi xuống thực quản; người bệnh có thể cảm thấy hơi khó chịu trong quá trình đặt nhưng thường vẫn tỉnh táo.

5.Bao lâu có kết quả?

Thời gian trả kết quả tùy thuộc vào từng cơ sở và thời gian phân tích dữ liệu. Người bệnh nên hỏi trực tiếp nơi thực hiện để biết thời gian cụ thể.

6.Có phải ai bị trào ngược cũng cần đo không?

Không. Đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ thường được bác sĩ chỉ định trong những trường hợp cần đánh giá khách quan tình trạng trào ngược hoặc làm rõ mối liên hệ giữa triệu chứng và các đợt trào ngược.

Tóm lại, Đo pH – trở kháng thực quản 24 giờ giúp ghi nhận tình trạng trào ngược trong sinh hoạt hằng ngày và xem xét mối liên hệ giữa các đợt trào ngược với triệu chứng. Kết quả cần được bác sĩ đánh giá cùng triệu chứng và các thông tin liên quan, không nên dựa vào một chỉ số riêng lẻ. Người bệnh nên tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ trong quá trình chuẩn bị, thực hiện và đọc kết quả xét nghiệm.

Nguồn tham khảo:

1.American College of Gastroenterology (ACG), ACG Clinical Guideline for the Diagnosis and Management of Gastroesophageal Reflux Disease. 

2.Katz và cộng sự, ACG Clinical Guideline for the Diagnosis and Management of Gastroesophageal Reflux Disease, American Journal of Gastroenterology, 2022