Hội chứng nhai lại là gì? Dấu hiệu và cách điều trị

Hội chứng nhai lại (rumination syndrome) là một rối loạn trục não – ruột, đặc trưng bởi tình trạng thức ăn trào ngược trở lại miệng sau khi ăn. Hiện tượng này có thể xuất hiện chỉ sau vài phút hoặc vài giờ kể từ bữa ăn. Các nhà nghiên cứu cho rằng hội chứng có thể liên quan đến sự kết hợp giữa yếu tố thể chất và tâm lý. Theo thời gian, hành vi trào ngược có thể dần trở thành một phản xạ quen thuộc, xảy ra ngoài ý muốn và không dễ kiểm soát.

Hội chứng nhai lại là gì?

Hội chứng nhai lại, còn gọi là rối loạn nhai lại, là một tình trạng hiếm gặp, trong đó thức ăn trào ngược từ dạ dày lên miệng ngay sau khi được nuốt xuống. Hiện tượng này có thể xảy ra trong vòng vài phút hoặc tối đa khoảng hai giờ sau khi ăn.

Khi đó, thức ăn chưa được tiêu hóa sẽ trào ngược từ dạ dày lên miệng. Người mắc có thể nhai lại rồi nuốt xuống hoặc nhổ thức ăn ra ngoài. Tình trạng này thường lặp đi lặp lại sau mỗi bữa ăn.

Nguyên nhân gây ra hội chứng nhai lại hiện vẫn chưa được hiểu rõ hoàn toàn. Đây là một phản ứng diễn ra tự động, khiến người mắc thường trào ngược thức ăn mà không ý thức được mình đang làm vậy.

Hội chứng này không giống với nôn ói thông thường. Hiện tượng trào ngược không xuất phát từ cảm giác buồn nôn hay sự cố gắng chủ động đẩy thức ăn ra ngoài, đồng thời thường không gây đau đớn.

Thay vào đó, phản ứng này có phần giống với hiện tượng ợ hơi. Cơ chế được cho là liên quan đến một kiểu hoạt động cơ học đã trở thành phản xạ: sau ăn, các cơ thành bụng co làm tăng áp lực trong dạ dày, đồng thời vùng nối thực quản – dạ dày giãn ra, khiến thức ăn dễ di chuyển ngược lên thực quản và miệng. Phản ứng này thường diễn ra ngoài ý muốn.

Dấu hiệu thường xuất hiện sau ăn như thế nào?

Các triệu chứng thường gặp bao gồm:

• Thức ăn trào ngược trở lại miệng một cách dễ dàng, thường chỉ vài phút sau khi ăn.
• Đau hoặc cảm giác tức bụng, giảm bớt sau khi thức ăn trào ngược.
• Cảm giác no, đầy bụng.
• Buồn nôn.
• Sụt cân ngoài ý muốn.

Hội chứng nhai lại thường không đi kèm với động tác nôn khan hoặc co thắt gắng sức để nôn.

Hội chứng nhai lại khác nôn và trào ngược dạ dày như thế nào?

Hội chứng nhai lại, trào ngược dạ dày – thực quản và nôn đều có thể khiến thức ăn hoặc dịch tiêu hóa trở lại miệng. Tuy nhiên, mỗi tình trạng có cơ chế và biểu hiện đặc trưng riêng. Nhận biết những điểm khác biệt này giúp người bệnh hiểu rõ hơn về triệu chứng và biết khi nào cần thăm khám.

1. Phân biệt hội chứng nhai lại với trào ngược dạ dày – thực quản (GERD)

Trào ngược dạ dày – thực quản (GERD) xảy ra khi dịch dạ dày trào ngược lên thực quản, gây ra các triệu chứng như ợ nóng, ợ chua hoặc nóng rát sau xương ức. Một số người còn cảm thấy thức ăn hoặc dịch lỏng trào lên miệng.

Trong khi đó, hội chứng nhai lại thường biểu hiện bằng việc thức ăn vừa ăn trở lại miệng, sau đó được nhai lại, nuốt xuống hoặc nhổ ra ngoài. Hiện tượng này thường xảy ra sau bữa ăn, không nhất thiết đi kèm vị chua hay cảm giác nóng rát.

Hai tình trạng có thể có biểu hiện tương tự hoặc cùng tồn tại ở một người. Vì vậy, việc không đáp ứng với thuốc ức chế tiết acid chưa đủ để kết luận người bệnh mắc hội chứng nhai lại. Bác sĩ cần xem xét đặc điểm triệu chứng và tiền sử bệnh để đưa ra đánh giá phù hợp.

2.Phân biệt hội chứng nhai lại với nôn thông thường

Nôn là quá trình tống chất chứa trong dạ dày ra ngoài qua miệng, thường đi kèm cảm giác buồn nôn, co thắt mạnh vùng bụng và động tác nôn gắng sức.

Ngược lại, ở người mắc hội chứng nhai lại, thức ăn thường trở lại miệng tương đối dễ dàng, không kèm cảm giác buồn nôn rõ rệt hay những cơn co thắt mạnh như khi nôn. Người bệnh có thể nhai lại rồi nuốt thức ăn xuống hoặc nhổ ra ngoài.

Tuy nhiên, nếu nôn tái diễn hoặc kèm theo các dấu hiệu như đau bụng dữ dội, nôn ra máu, mất nước hay sụt cân không rõ nguyên nhân, người bệnh nên đi khám để xác định nguyên nhân và được điều trị kịp thời.

Bảng so sánh hội chứng nhai lại với các tình trạng dễ nhầm lẫn

Lưu ý: Bảng so sánh trên chỉ mang tính định hướng. Biểu hiện thực tế có thể khác nhau giữa mỗi người và không đủ để tự chẩn đoán. Nếu tình trạng thức ăn trào ngược hoặc nôn tái diễn, người bệnh nên thăm khám để được xác định nguyên nhân và hướng xử trí phù hợp.

>>> Xem thêm: GERD kháng trị: Vì sao trào ngược uống thuốc không đỡ?

Vì sao hội chứng nhai lại dễ bị chẩn đoán nhầm?

Hội chứng nhai lại có biểu hiện khá giống một số bệnh tiêu hóa, đặc biệt là nôn và trào ngược dạ dày – thực quản. Việc nhận biết đặc điểm của thức ăn trào ngược, thời điểm xuất hiện và các triệu chứng đi kèm sẽ giúp bác sĩ định hướng chẩn đoán chính xác hơn.

1.Triệu chứng dễ nhầm lẫn với các bệnh tiêu hóa khác

Thức ăn trào trở lại miệng có thể được mô tả là ợ, trớ, nôn hoặc trào ngược. Nếu chưa làm rõ thời điểm xuất hiện, cảm giác trước khi thức ăn trào lên và đặc điểm của hiện tượng, bác sĩ có thể khó nhận diện hội chứng nhai lại ngay từ đầu.

Một số người được chẩn đoán hoặc điều trị trào ngược dạ dày – thực quản (GERD) do có triệu chứng tương tự. Nếu tình trạng không cải thiện như mong đợi, bác sĩ cần đánh giá lại nguyên nhân thay vì mặc định bệnh trào ngược đã trở nặng.

2.Kết quả thăm dò trào ngược chưa giải thích được triệu chứng

Ở một số người, các triệu chứng giống GERD nhưng kết quả thăm dò chưa cho thấy tình trạng trào ngược bệnh lý đủ để giải thích những biểu hiện này. Khi đó, bác sĩ có thể cân nhắc các nguyên nhân khác, trong đó có hội chứng nhai lại.

Tuy nhiên, kết quả đo trào ngược bình thường hoặc việc không đáp ứng với thuốc ức chế tiết acid không đồng nghĩa người bệnh mắc hội chứng này. Chẩn đoán cần dựa trên đặc điểm triệu chứng, bệnh sử và các thăm dò phù hợp khi cần thiết.

3.Người bệnh khó mô tả chính xác triệu chứng

Không phải ai cũng dễ dàng phân biệt thức ăn trào ngược với nôn. Trẻ nhỏ có thể chưa diễn đạt được cảm giác trước khi xảy ra hiện tượng, trong khi người trưởng thành đôi khi đã quen với tình trạng này nên khó mô tả đầy đủ diễn biến.

Bác sĩ chẩn đoán hội chứng nhai lại bằng cách nào?

Bác sĩ sẽ hỏi về các triệu chứng, thời điểm xuất hiện và tần suất trào ngược thức ăn, đồng thời tiến hành thăm khám lâm sàng. Nếu nghi ngờ có bệnh lý đường tiêu hóa tiềm ẩn, bác sĩ có thể chỉ định thêm các phương pháp chẩn đoán hình ảnh hoặc xét nghiệm phù hợp để xác định nguyên nhân.

Các phương pháp có thể được sử dụng bao gồm:

• Chụp thực quản có thuốc cản quang (esophagram): Giúp quan sát hình dạng và hoạt động của thực quản khi nuốt.
• Đo áp lực thực quản: Đánh giá hoạt động co bóp của thực quản và chức năng của các cơ thắt.
• Xét nghiệm đánh giá thời gian làm rỗng dạ dày: Giúp xác định tốc độ thức ăn di chuyển từ dạ dày xuống ruột non.
• Nội soi đường tiêu hóa trên: Cho phép quan sát thực quản, dạ dày và phần đầu ruột non để phát hiện những bất thường nếu có.

Theo tiêu chuẩn Rome IV của Rome Foundation, các tiêu chí chẩn đoán đầy đủ bao gồm:

• Thức ăn vừa được ăn vào thường xuyên hoặc liên tục trào ngược trở lại miệng, sau đó được nhổ ra hoặc nhai lại rồi nuốt xuống.
• Trước khi thức ăn trào lên, người bệnh không có động tác nôn khan.
• Thức ăn trào ngược vẫn có thể nhận biết được hình dạng và đôi khi còn có vị dễ chịu.
• Hiện tượng trào ngược có xu hướng chấm dứt khi thức ăn trở nên có tính axit.

Khi nào cần thêm đo áp lực hoặc thăm dò chức năng tiêu hóa?

Không phải trường hợp nào nghi ngờ hội chứng nhai lại cũng cần thực hiện xét nghiệm chuyên sâu. Khi triệu chứng chưa điển hình hoặc khó phân biệt với các rối loạn tiêu hóa khác, bác sĩ có thể chỉ định thăm dò chức năng để làm rõ nguyên nhân.

1.Đo áp lực – trở kháng thực quản sau ăn

Đo áp lực – trở kháng thực quản độ phân giải cao có thể được cân nhắc khi triệu chứng chưa rõ ràng hoặc cần phân biệt hội chứng nhai lại với các rối loạn tiêu hóa khác.

Trong quá trình thăm dò, bác sĩ ghi nhận sự thay đổi áp lực và chiều di chuyển của chất chứa trong thực quản, thường kết hợp với việc người bệnh ăn thử. Kết quả giúp nhận diện những bất thường về vận động liên quan đến hiện tượng thức ăn trào trở lại miệng.

Phương pháp này không bắt buộc đối với tất cả người bệnh. Nếu triệu chứng điển hình và bệnh sử cung cấp đủ căn cứ, bác sĩ có thể chẩn đoán dựa trên đánh giá lâm sàng.

2.Vai trò của các phương pháp thăm dò khác

Tùy triệu chứng và nghi ngờ chẩn đoán, bác sĩ có thể chỉ định thêm các phương pháp sau:

•   Đo pH hoặc pH – trở kháng thực quản: Đánh giá tình trạng trào ngược và mối liên quan giữa các đợt trào ngược với triệu chứng.
•   Đánh giá thời gian làm rỗng dạ dày: Được cân nhắc khi nghi ngờ liệt dạ dày, đặc biệt ở người thường xuyên nhanh no, đầy bụng kéo dài hoặc buồn nôn.
•   Nội soi tiêu hóa trên: Giúp phát hiện tổn thương ở thực quản, dạ dày và tá tràng, đồng thời hỗ trợ loại trừ các bất thường cấu trúc khi có chỉ định.

Việc lựa chọn phương pháp thăm dò phụ thuộc vào biểu hiện và tình trạng cụ thể của từng người. Người bệnh nên trao đổi với bác sĩ để xác định xét nghiệm thực sự cần thiết, tránh thực hiện nhiều phương pháp không phù hợp.

Điều trị hội chứng nhai lại tập trung vào thay đổi hành vi và kỹ thuật thở như thế nào?

Liệu pháp hành vi là phương pháp điều trị chủ yếu đối với hội chứng nhai lại. Thông qua quá trình luyện tập, người mắc có thể học cách nhận biết những phản ứng đang diễn ra trong cơ thể khi thức ăn trào ngược, từ đó chủ động điều chỉnh và thay thế phản ứng này bằng một cách đáp ứng phù hợp hơn.

Một trong những kỹ thuật thường được hướng dẫn là thở cơ hoành (thở bằng bụng). Phương pháp này giúp người bệnh luyện tập cách điều hòa hoạt động của cơ hoành và các cơ liên quan đến hô hấp.

Các bước thực hiện như sau:

1. Nằm ngửa, co đầu gối và kê đầu ở tư thế thoải mái. Đặt một tay lên ngực trên, tay còn lại lên bụng, ngay phía dưới bờ sườn.
2. Hít vào từ từ bằng mũi, để bàn tay đặt trên bụng di chuyển ra ngoài theo nhịp thở. Cố gắng giữ bàn tay trên ngực ít di chuyển nhất có thể.
3. Khi thở ra, chúm môi và siết nhẹ các cơ bụng. Giữ bàn tay trên ngực tương đối ổn định, đồng thời cảm nhận bàn tay trên bụng di chuyển vào trong.

Ngoài kỹ thuật thở cơ hoành, bác sĩ có thể cân nhắc các phương pháp hỗ trợ khác như:

• Phản hồi sinh học (biofeedback): Giúp người bệnh nhận biết và điều chỉnh những phản ứng sinh lý của cơ thể.
• Liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT): Hỗ trợ nhận diện và thay đổi những kiểu phản ứng hoặc hành vi góp phần duy trì tình trạng.
• Các kỹ thuật thư giãn: Giúp giảm căng thẳng và cải thiện khả năng kiểm soát phản ứng của cơ thể.

Trong một số trường hợp, bác sĩ cũng có thể kê thuốc hỗ trợ kiểm soát trào ngược, chẳng hạn như baclofen, tùy theo tình trạng cụ thể của người bệnh.

Khi nào người có biểu hiện nhai lại cần đi khám sớm?

Nếu nhận thấy thức ăn thường xuyên trào ngược trở lại miệng sau khi ăn, bạn nên trao đổi với bác sĩ sớm để được đánh giá và hướng dẫn xử trí phù hợp. Không cần chờ đến khi triệu chứng kéo dài từ ba tháng trở lên mới tìm kiếm sự trợ giúp y tế.

Các rối loạn ăn uống có thể trở nên nghiêm trọng hơn theo thời gian và việc điều trị đôi khi cũng khó khăn hơn nếu tình trạng kéo dài. Chẩn đoán chính xác giúp định hướng phương pháp điều trị, nhưng người bệnh không nhất thiết phải chờ có chẩn đoán chính thức mới bắt đầu được hỗ trợ.

>>> Xem thêm: Rối loạn vận động thực quản: Dấu hiệu, chẩn đoán và hướng điều trị

Câu hỏi thường gặp về hội chứng nhai lại

1.Hội chứng nhai lại có tự khỏi không?

Diễn biến của hội chứng nhai lại khác nhau giữa mỗi người. Một số trường hợp có thể cải thiện khi được hướng dẫn kỹ thuật thở và điều chỉnh hành vi phù hợp, nhưng không nên mặc định tình trạng sẽ tự hết. Nếu triệu chứng tái diễn, ảnh hưởng ăn uống hoặc gây sụt cân, người bệnh nên đi khám.

2.Hội chứng nhai lại có phải do người bệnh cố tình gây ra không?

Không. Hội chứng nhai lại thường liên quan đến kiểu hoạt động cơ và tương tác ruột – não, không nên mặc định là hành vi cố ý. Người bệnh cần được hỗ trợ để nhận diện triệu chứng và học cách kiểm soát, thay vì bị phán xét hoặc quy kết.

3.Hội chứng nhai lại có giống trào ngược dạ dày không?

Hai tình trạng có thể cùng gây hiện tượng thức ăn hoặc dịch tiêu hóa trở lại miệng, nhưng hội chứng nhai lại thường có kiểu nhai lại thức ăn sau ăn, trong khi GERD thường liên quan đến trào ngược dịch dạ dày và có thể gây ợ nóng, ợ chua. Hai bệnh cũng có thể cùng tồn tại nên cần đánh giá dựa trên toàn bộ triệu chứng.

4.Có thể điều trị hội chứng nhai lại bằng thuốc không?

Điều trị thường ưu tiên thở cơ hoành và các phương pháp can thiệp hành vi phù hợp. Thuốc có thể được cân nhắc trong một số trường hợp cụ thể hoặc khi có bệnh lý đi kèm, nhưng không nên tự dùng thuốc để xử lý triệu chứng khi chưa xác định rõ nguyên nhân.

Hội chứng nhai lại là tình trạng thức ăn trở lại miệng sau ăn, có thể được nhai lại hoặc nuốt xuống và thường không kèm biểu hiện nôn gắng sức điển hình. Do dễ nhầm với GERD, nôn hoặc liệt dạ dày, người bệnh cần được đánh giá đúng để lựa chọn hướng xử trí phù hợp. Thăm khám sớm khi triệu chứng kéo dài hoặc ảnh hưởng dinh dưỡng giúp hạn chế những hệ quả không mong muốn và cải thiện chất lượng cuộc sống.

Nguồn tham khảo

1.Rumination Syndrome: What It Is & Treatment

https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/17981-rumination-syndrome

2.Rumination syndrome – Symptoms and causes

https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/rumination-syndrome/symptoms-causes/syc-20377330

3.Rumination syndrome: pathophysiology, diagnosis and practical management

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9380772/