Trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ nhũ nhi: Triệu chứng và cách điều trị

Trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ nhũ nhi là một tình trạng phổ biến, thường biểu hiện qua hiện tượng nôn trớ hay ọc sữa sau khi bú. Đa phần là trào ngược sinh lý, thường giảm dần khi trẻ lớn lên và đa số hết trước 1 tuổi. Tuy nhiên, nếu trào ngược gây ra bởi các nguyên nhân bệnh lý, việc đưa trẻ đi thăm khám sớm để được chẩn đoán và điều trị kịp thời là vô cùng quan trọng, giúp tránh các biến chứng không mong muốn.

I. Trào ngược ở trẻ nhũ nhi là gì? Phân loại

Nhũ nhi là thuật ngữ chỉ giai đoạn đầu tiên sau sơ sinh, áp dụng cho trẻ từ lúc mới sinh đến 1 năm tuổi.

Trào ngược ở trẻ nhũ nhi hay còn gọi là trào ngược ở trẻ sơ sinh là tình trạng trào ngược dịch vị, thức ăn từ dạ dày lên thực quản và khoang miệng ở trẻ dưới 1 năm tuổi.

Trào ngược ở trẻ nhũ nhi gồm trào ngược sinh lý (GER) và bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD). Có thể xem bài trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ em để phân biệt theo toàn bộ nhóm tuổi.

Tình trạng này được chia thành hai loại chính:

1. Trào ngược dạ dày thực quản sinh lý (GER): Đây là hiện tượng phổ biến, xảy ra do hệ tiêu hóa của trẻ chưa hoàn thiện, đặc biệt là cơ thắt thực quản dưới còn yếu. Trẻ thường trớ sữa nhưng vẫn vui vẻ, bú tốt và tăng cân bình thường.
2. Bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Đây là tình trạng trào ngược nghiêm trọng hơn, gây ra các triệu chứng lặp đi lặp lại, gây khó chịu cho trẻ hoặc dẫn đến các biến chứng như viêm thực quản, chậm tăng cân.

Trào ngược ở trẻ nhũ nhi là tình trạng trào ngược dịch vị, thức ăn từ dạ dày lên thực quản và khoang miệng

II. Dấu hiệu và triệu chứng trào ngược ở trẻ sơ sinh

Nôn trớ đơn thuần rất thường gặp ở trẻ khỏe mạnh. Các biểu hiện dưới đây cần được đánh giá trong toàn cảnh bú, tăng trưởng và hô hấp vì không triệu chứng nào, ngoại trừ hội chứng Sandifer điển hình, tự xác định GERD:

• Nôn trớ, ọc sữa: Đây là dấu hiệu phổ biến nhất, sữa có thể trào ra từ miệng, đôi khi cả mũi của trẻ, thường xảy ra sau khi bú hoặc khi trẻ thay đổi tư thế.
• Quấy khóc, khó chịu: Trẻ thường xuyên quấy khóc, đặc biệt là sau khi bú hoặc khi nằm.
• Biếng ăn, bỏ bú: Trẻ có thể từ chối bú hoặc bú ít do cảm giác khó chịu.
• Giấc ngủ không sâu: Trẻ khó vào giấc, ngủ không ngon giấc, hay giật mình.
• Chậm tăng cân: Nếu trào ngược kéo dài và nghiêm trọng, trẻ có thể chậm tăng cân, thậm chí suy dinh dưỡng, thiếu máu do thiếu sắt.
• Triệu chứng hô hấp: Một số trẻ có thể gặp các vấn đề về đường hô hấp như ho kéo dài, khò khè, thở rít, thậm chí là viêm phổi hít tái diễn do sữa hoặc dịch vị trào ngược vào đường thở.
• Hội chứng Sandifer (1): Trẻ có thể có những cơn ưỡn người, ngửa cổ ra sau, xoay đầu sang một bên.

III. Nguyên nhân gây trào ngược thực quản ở trẻ nhũ nhi

Nguyên nhân gây trào ngược ở trẻ sơ sinh được phân thành 2 nhóm là nguyên nhân sinh lý và nguyên nhân bệnh lý. Cụ thể như sau:

1. Nguyên nhân sinh lý

Các nguyên nhân sinh lý gây trào ngược ở trẻ nhũ nhi gồm:

• Cơ quan tiêu hóa chưa ổn định: Hệ tiêu hóa và dạ dày của trẻ nhũ nhi chưa hoàn thiện, thậm chí dạ dày lại nằm gần lồng ngực hơn so với người lớn.
• Cơ thắt thực quản chưa phát triển: Cơ thắt thực quản của trẻ chưa phát hiện hoàn toàn nên hoạt động đóng mở không hiệu quả, dễ khiến thức ăn trào ngược lên thực quản.
• Tư thế cho bé bú: Các mẹ thường cho trẻ bú ở tư thế nằm ngang, nhất là về ban đêm. Khi bú ở tư thế này, dạ dày sẽ nằm ngang nên dễ khiến sữa khi xuống đến dạ dày lại bị trào ngược lên miệng.
• Cữ bú quá nhiều: Dạ dày bị căng sau một cữ bú quá nhiều có thể làm trẻ nôn trớ nhiều hơn.
• Thay đổi theo phát triển: Trào ngược thường giảm khi trẻ lớn hơn, ngồi vững hơn và cơ chế chống trào ngược trưởng thành.

Cơ thắt thực quản của trẻ chưa phát hiện hoàn toàn nên hoạt động đóng mở không hiệu quả

2. Nguyên nhân bệnh lý

Một số tình trạng có thể gây nôn trớ giống GERD hoặc làm triệu chứng nặng hơn, vì vậy cần được bác sĩ phân biệt:

• Dị ứng đạm sữa bò: Đây là một trong những nguyên nhân phổ biến gây trào ngược kèm theo các triệu chứng khác như tiêu chảy, phân có máu.
• Chậm làm rỗng dạ dày: Khi thức ăn lưu lại trong dạ dày quá lâu, áp lực trong dạ dày tăng lên, dẫn đến trào ngược.
• Bất thường giải phẫu: Một số dị tật bẩm sinh như hẹp môn vị, thoát vị hoành, sa dạ dày nặng có thể gây trào ngược.
• Bệnh lý khác: Các bệnh lý như bại não, nhiễm trùng toàn thân, hoặc một số bệnh chuyển hóa hiếm gặp cũng có thể là nguyên nhân.
• Tiếp xúc khói thuốc lá: Khói thuốc lá có thể làm giảm trương lực của cơ thắt thực quản dưới.

Các tình trạng trên không có cùng một cơ chế và không thể xác định chỉ từ triệu chứng nôn trớ. Bác sĩ cần đánh giá trẻ để loại trừ dị ứng, nhiễm trùng, hẹp môn vị hoặc bất thường giải phẫu khi có dấu hiệu cảnh báo.

IV. Trào ngược dạ dày ở trẻ sơ sinh có nguy hiểm không? Biến chứng tiềm ẩn

Trào ngược dạ dày thực quản sinh lý thường không nguy hiểm và tự khỏi. Tuy nhiên, nếu tình trạng trào ngược là bệnh lý (GERD) hoặc không được chăm sóc đúng cách, có thể dẫn đến nhiều biến chứng ảnh hưởng đến sức khỏe và sự phát triển của trẻ:

• Biến chứng về tiêu hóa: GERD có thể liên quan viêm thực quản, đau khi bú, khó nuốt hoặc hẹp thực quản trong trường hợp nặng.
• Biểu hiện hô hấp: Ho, khò khè hoặc viêm phổi hít tái diễn cần được khám để tìm nguyên nhân; không nên mặc định mọi triệu chứng hô hấp đều do trào ngược.
• Ảnh hưởng tăng trưởng: Bú kém kéo dài có thể dẫn đến tăng cân kém; đây là dấu hiệu cần bác sĩ đánh giá sớm.

Để phòng tránh nguy cơ xảy ra các biến chứng nguy hiểm trên, bố mẹ nên đưa trẻ đi thăm khám sớm khi thường xuyên bị nôn trớ kèm bỏ ăn, chán ăn, quấy khóc…

V. Khi nào cha mẹ cần đưa trẻ bị trào ngược dạ dày thực quản đi gặp bác sĩ?

Trẻ nhũ nhi nếu có các dấu hiệu và triệu chứng sau cần đi thăm khám ngay:

• Cần đánh giá khẩn: nôn dịch mật màu xanh, nôn ra máu, khó thở, tím tái hoặc lừ đừ.
• Cần khám trong ngày: trẻ dưới 2 tháng nôn ngày càng mạnh hoặc nôn vọt để loại trừ hẹp môn vị.
• Trẻ quấy khóc dữ dội, khó dỗ kéo dài hơn 2-3 giờ mỗi ngày.
• Biếng ăn, bỏ bú, sụt cân hoặc chậm tăng cân rõ rệt.
• Có dấu hiệu mất nước: môi khô, mắt trũng, thóp lõm, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu.
• Khó thở, thở khò khè, ho kéo dài, tím tái, hoặc có cơn ngừng thở trên 10 giây.
• Tiêu chảy kéo dài, phân có nhầy máu.
• Trẻ lừ đừ, kém linh hoạt.
• Triệu chứng trào ngược mới xuất hiện ở trẻ trên 6 tháng tuổi hoặc không cải thiện khi trẻ đã lớn (sau 18-24 tháng).

Trẻ quấy khóc dữ dội, khó dỗ kéo dài hơn 2-3 giờ mỗi ngày là dấu hiệu nghiêm trọng

VI. Phương pháp chẩn đoán trào ngược ở trẻ nhũ nhi 

Bác sĩ thường đánh giá trào ngược ở trẻ nhũ nhi qua bệnh sử, cách bú, biểu đồ tăng trưởng và khám lâm sàng. Trẻ nôn trớ khỏe mạnh thường không cần xét nghiệm. Chỉ khi có dấu hiệu cảnh báo, chậm tăng trưởng hoặc chẩn đoán chưa rõ, bác sĩ mới cân nhắc xét nghiệm phù hợp; xem thêm khi nào trào ngược cần nội soi.

• Xét nghiệm máu.
• Xét nghiệm nước tiểu.
• Chẩn đoán hình ảnh khi cần loại trừ bất thường giải phẫu; không dùng thường quy để xác định hoặc đo mức độ GERD.
• Nội soi nếu cần để đánh giá niêm mạc thực quản.

VII. Cách điều trị và chăm sóc trẻ nhũ nhi bị trào ngược dạ dày thực quản hiệu quả

Tùy theo nguyên nhân cũng như mức độ và tình trạng bệnh trào ngược ở trẻ nhũ nhi mà bác sĩ sẽ chỉ định phương pháp điều trị phù hợp. 

1. Điều trị không dùng thuốc

Trẻ nhũ nhi bị trào ngược nếu không xảy ra biến chứng thì không cần điều trị. Phương pháp điều trị ưu tiên hàng đầu là thay đổi lối sống. Cụ thể là:

• Cho bé bú đúng tư thế.
• Bế trẻ đứng sau khi bú.
• Không để trẻ tiếp xúc với khói thuốc lá.
• Tiếp tục bú mẹ; chỉ loại bỏ đạm sữa bò khỏi chế độ ăn của mẹ khi bác sĩ nghi ngờ dị ứng và hướng dẫn thử loại trừ có theo dõi.
• Sử dụng các loại sữa chống trào ngược cho trẻ sơ sinh.
• Chỉ làm đặc thức ăn hoặc đổi công thức sữa theo đánh giá của bác sĩ; không tự pha thêm bột vào sữa.
• Tránh cho ăn quá nhiều.

Cho bé bú đúng tư thế hạn chế trào ngược, ọc sữa

Các biện pháp chăm sóc và điều chỉnh cữ bú là hướng xử trí đầu tiên đối với trẻ nôn trớ nhưng vẫn khỏe mạnh và tăng trưởng bình thường.

2. Điều trị dùng thuốc

Thuốc giảm acid không được dùng thường quy cho trẻ chỉ có nôn trớ đơn thuần. Bác sĩ có thể cân nhắc thuốc trong một số trường hợp GERD đã được đánh giá, chẳng hạn viêm thực quản hoặc triệu chứng dai dẳng ảnh hưởng bú và tăng trưởng:

• Thuốc ức chế bơm proton: Giảm lượng axit do dạ dày tiết ra.
• Thuốc kháng histamin-2 (H2): Ngăn chặn tiết axit dạ dày. 
• Thuốc tăng nhu động không phải lựa chọn tự dùng hoặc điều trị thường quy; chỉ được cân nhắc bởi bác sĩ chuyên khoa trong tình huống phù hợp.

Lưu ý, khi điều trị trào ngược cho trẻ sơ sinh bằng thuốc, bố mẹ cần tuân thủ tuyệt đối hướng dẫn và chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa. Không tự ý cho trẻ uống bất kỳ loại thuốc nào.

3. Điều trị phẫu thuật

Với những trẻ nhũ nhi bị trào ngược ở mức độ nghiêm trọng gây cản trở hơi thở và ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ, bác sĩ có thể phải sử dụng phương pháp phẫu thuật. 

Phẫu thuật chống trào ngược, thường là tạo nếp gấp đáy vị, chỉ được bác sĩ chuyên khoa cân nhắc trong trường hợp GERD nặng có biến chứng và không đáp ứng điều trị phù hợp.

VIII. Biện pháp phòng ngừa chứng trào ngược ở trẻ nhũ nhi

Để phòng ngừa tình trạng trào ngược ở trẻ nhũ nhi, các bố mẹ cần lưu ý những điều sau:

• Cho trẻ bú theo nhu cầu và lượng phù hợp với tuổi; tránh ép bú hoặc cho bú quá nhiều trong một cữ.
• Chia bữa ăn của bé thành nhiều bữa nhỏ, không nên ăn quá no trong một cữ.
• Sau khi ăn, bố mẹ nên bế trẻ ở tư thế thẳng đứng trong khoảng 30 phút kết hợp vỗ ợ hơi.
• Không nên đặt bé nằm ngay sau khi vừa bú hoặc ăn xong.
• Khi ngủ, luôn đặt trẻ nằm ngửa trên bề mặt phẳng, chắc và không dốc. Không kê gối, nâng đầu nôi, dùng thiết bị định vị hoặc đặt trẻ nằm nghiêng để trị trào ngược. Đây là khuyến cáo ngủ an toàn của Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ.
• Đảm bảo môi trường không khói thuốc lá cho trẻ.
• Với trẻ đã ăn dặm, duy trì thực đơn phù hợp lứa tuổi; không loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm nếu chưa xác định được yếu tố gây triệu chứng hoặc chưa có hướng dẫn chuyên môn.
• Mặc cho bé quần áo rộng rãi và thoải mái.

IX. Giải đáp thắc mắc về trào ngược ở trẻ nhũ nhi

Dưới đây chúng tôi sẽ giải đáp một số thắc mắc khác về tình trạng trào ngược ở trẻ nhũ nhi:

1. Trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ nhũ nhi có tự khỏi không và kéo dài bao lâu?

Đa số các trường hợp trào ngược sinh lý sẽ giảm dần và tự khỏi khi trẻ lớn hơn, thường giảm rõ sau 6 tháng và đa số hết trước 1 tuổi; nếu còn nôn trớ thường xuyên sau 1 tuổi, trẻ cần được đánh giá lại. Lúc này, hệ tiêu hóa của trẻ đã hoàn thiện hơn, trẻ bắt đầu ngồi và ăn thức ăn đặc hơn.

2. Chăm sóc trẻ nhũ nhi bị trào ngược như thế nào?

Để cải thiện tình trạng trào ngược ở trẻ sơ sinh, khi chăm sóc trẻ bố mẹ cần thực hiện những biện pháp sau:

• Điều chỉnh cữ bú: Cho trẻ bú lượng phù hợp theo tuổi, cân nặng và nhu cầu; bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng sẽ hướng dẫn nếu cần chia nhỏ cữ.
• Vỗ ợ hơi, bế cao đầu: Sau khi bú, mẹ nên bế trẻ ở tư thế đầu cao đồng thời vỗ nhẹ vào lưng trẻ để giúp trẻ ợ hơi. Lưu ý không nên bế vác trẻ lên vai vì tư thế này sẽ khiến dạ dày của bế bị chèn ép gây ọc sữa.
• Làm đặc thức ăn: Chỉ thực hiện khi bác sĩ đánh giá phù hợp và hướng dẫn cụ thể; không tự pha thêm bột ngũ cốc hoặc bột gạo vào sữa.
• Giấc ngủ an toàn: Khi ngủ, đặt trẻ nằm ngửa trên nệm phẳng và chắc; không nâng đầu nôi hoặc dùng gối chèn.
• Đổi loại sữa: Trường hợp trẻ sơ sinh bị trào ngược do dị ứng với đạm sữa bò hoặc do sữa công thức không phù hợp, bố mẹ nên tham khảo ý kiến bác sĩ để thay đổi loại sữa khác phù hợp hơn.

Trường hợp trẻ sơ sinh bị trào ngược do dị ứng với đạm sữa bò, nên tham khảo ý kiến bác sĩ để thay đổi sữa khác

3. Sữa nào tốt cho trẻ nhũ nhi bị trào ngược dạ dày thực quản?

Các loại sữa công thức chống trào ngược (AR formula) được làm đặc sẵn có thể hữu ích. Tuy nhiên, việc lựa chọn loại sữa phù hợp nhất cho trẻ cần có sự tư vấn của bác sĩ Nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng, đặc biệt nếu nghi ngờ trẻ có dị ứng đạm sữa bò.

Đa phần các trường hợp trào ngược dạ dày ở trẻ nhũ nhi sẽ tự thuyên giảm hoặc khỏi hoàn toàn mà không cần điều trị khi trẻ lớn hơn. Tuy nhiên cũng không loại trừ tình trạng trẻ nhũ nhi bị trào ngược do nguyên nhân bệnh lý tiềm ẩn nhiều biến chứng nguy hiểm cần thăm khám và điều trị ngay.

*Thông tin trong bài viết này chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị y tế chuyên nghiệp. Nếu bạn có bất kỳ lo lắng nào về sức khỏe của trẻ, vui lòng tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế có trình độ để được tư vấn cụ thể. Không tự ý sử dụng thuốc hoặc thay đổi phác đồ điều trị mà không có sự hướng dẫn của bác sĩ.

Xem thêm:

• Tổng quan trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ em
• Nguyên nhân tình trạng trào ngược sau sinh