Trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ em: Dấu hiệu và cách xử trí

Trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ em là hiện tượng dịch hoặc thức ăn trong dạ dày đi ngược lên thực quản. Trào ngược thỉnh thoảng (GER) khá thường gặp, nhất là ở trẻ nhũ nhi; còn bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) được nghĩ đến khi triệu chứng gây khó chịu đáng kể, ảnh hưởng ăn uống, tăng trưởng hoặc gây biến chứng.

Nội dung dưới đây giúp cha mẹ phân biệt trào ngược sinh lý và GERD, nhận biết dấu hiệu cảnh báo, hiểu cách bác sĩ chẩn đoán và lựa chọn hướng xử trí phù hợp theo nhóm tuổi. Không tự dùng thuốc cho trẻ khi chưa được bác sĩ hoặc dược sĩ hướng dẫn.

I. Trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ em là gì?

Trào ngược dạ dày thực quản (GER) xảy ra khi dịch hoặc thức ăn trong dạ dày đi ngược lên thực quản. GER có thể xuất hiện thỉnh thoảng ở mọi lứa tuổi và thường không gây tổn thương.

Bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) là tình trạng trào ngược gây triệu chứng lặp lại, làm trẻ khó chịu hoặc dẫn đến biến chứng. Ở trẻ nhũ nhi, nôn trớ đơn thuần nhưng trẻ vẫn bú tốt, tăng cân và không có dấu hiệu cảnh báo thường gợi ý trào ngược sinh lý. Ở trẻ lớn và thanh thiếu niên, triệu chứng có thể gần với người lớn hơn, như ợ nóng, ợ chua hoặc đau sau xương ức.

Không thể phân biệt GER và GERD chỉ dựa vào độ tuổi hoặc số lần nôn trớ; cần xem xét đồng thời mức độ khó chịu, ăn uống, tăng trưởng và các dấu hiệu cảnh báo.

Trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ em sơ sinh và dưới 2 tuổi khá phổ biến

II. Nguyên nhân trào ngược dạ dày ở trẻ nhỏ

Trào ngược ở trẻ có thể liên quan đến sự trưởng thành của hệ tiêu hóa, đặc điểm bữa ăn và tư thế sau ăn. Một số trẻ có yếu tố nguy cơ hoặc bệnh lý nền làm triệu chứng kéo dài, nhưng nôn trớ cũng có thể do nguyên nhân khác. Vì vậy, không nên tự kết luận GERD chỉ từ một biểu hiện đơn lẻ.

1. Trào ngược thực quản ở trẻ sơ sinh thường do sinh lý

Ở trẻ sơ sinh (đặc biệt dưới 6 tháng tuổi), trào ngược thường do các yếu tố sinh lý:

• Hệ tiêu hóa chưa hoàn thiện: Cơ vòng thực quản dưới (van giữa thực quản và dạ dày) hoạt động chưa ổn định, dễ khiến thức ăn bị trào ngược lên. Dạ dày của trẻ sơ sinh còn nhỏ và nằm ngang hơn so với người lớn.
• Chế độ ăn lỏng: Thức ăn chủ yếu là sữa, ở dạng lỏng nên dễ trào ngược hơn.
• Lượng ăn và tư thế: Việc ăn quá no hoặc tư thế bú chưa phù hợp cũng có thể góp phần gây ra tình trạng này.

Trào ngược sinh lý thường giảm dần khi trẻ lớn lên và hệ tiêu hóa trưởng thành. Nếu trẻ bú kém, chậm tăng cân, nôn bất thường hoặc triệu chứng kéo dài, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám thay vì chờ tự hết.

2. Trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ em do bệnh lý

GERD có thể gặp ở mọi lứa tuổi. Nguy cơ cần được đánh giá cao hơn khi trào ngược kéo dài, gây khó chịu đáng kể, ảnh hưởng ăn uống hoặc tăng trưởng, hay đi kèm dấu hiệu bất thường:

• Bất thường cấu trúc hoặc bệnh cần loại trừ: thoát vị hoành và một số bất thường thực quản, dạ dày có thể liên quan đến trào ngược. Hẹp môn vị là nguyên nhân khác gây nôn ở trẻ nhỏ và cần được bác sĩ đánh giá, không nên mặc định là GERD.
• Bệnh lý nền: Một số bệnh lý như bại não, các bệnh về thần kinh cơ, bệnh hô hấp mãn tính, dị ứng thực phẩm, hoặc nhiễm trùng có thể là nguyên nhân hoặc yếu tố làm nặng thêm tình trạng trào ngược.
• Yếu tố giống người lớn (ở trẻ lớn): Ở trẻ lớn hơn, các nguyên nhân có thể tương tự như người lớn, bao gồm yếu tố liên quan đến chức năng dạ dày, thói quen ăn uống, tình trạng thừa cân, béo phì.

Cơ vòng thực quản dưới hoạt động chưa ổn định gây trào ngược thực quản ở trẻ

III. Dấu hiệu trẻ bị trào ngược dạ dày

1. Dấu hiệu trào ngược dạ dày ở trẻ em do sinh lý

Trẻ em bị trào ngược dạ dày thực quản do sinh lý không có dấu hiệu nặng nề. Triệu chứng chỉ diễn ra trong 1 thời gian ngắn, tần suất ít và thường là sau bữa ăn.

Đồng thời, trẻ vẫn tăng cân và ăn uống tốt. Nên cha mẹ có thể yên tâm một phần nào đó.

2. Dấu hiệu trào ngược dạ dày ở trẻ nhỏ do bệnh lý

Các dấu hiệu này thường rõ ràng hơn và có thể ảnh hưởng đến sức khỏe, sinh hoạt của trẻ:

• Nôn trớ thường xuyên: Nôn trớ nhiều, lượng lớn, có thể xảy ra cả khi không liên quan trực tiếp đến bữa ăn.
• Khó chịu, quấy khóc: Trẻ tỏ ra đau đớn, khó chịu, quấy khóc nhiều, đặc biệt sau khi ăn hoặc khi nằm. Có thể có biểu hiện ưỡn người, cong lưng.
• Vấn đề về ăn uống: Trẻ bú kém, lười ăn, sợ ăn, hoặc có biểu hiện đau khi nuốt.
• Vấn đề về hô hấp: Ho kéo dài, thở khò khè (đặc biệt về đêm hoặc sau ăn), viêm họng tái đi tái lại, viêm phổi tái phát không rõ nguyên nhân. Giọng có thể bị khàn.
• Vấn đề về giấc ngủ: Ngủ không yên giấc, hay giật mình, khó ngủ.
• Ở trẻ lớn: Có thể kêu đau bụng vùng thượng vị, đau ngực sau xương ức (ợ nóng), buồn nôn.

Ngoài những biểu hiện trẻ bị trào ngược dạ dày phổ biến trên đây, cha mẹ cần đặc biệt chú ý khi ở trẻ xuất hiện các triệu chứng nguy hiểm sau đây.

Ngủ không yên giấc, hay giật mình, khó ngủ là một trong những dấu hiệu phổ biến

3. Triệu chứng trào ngược dạ dày ở trẻ nhỏ cảnh báo nguy hiểm

Đưa trẻ đi khám sớm hoặc đến cơ sở y tế ngay tùy mức độ nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu sau:

• Trẻ không tăng cân và chậm phát triển.
• Trẻ thường xuyên bị ho, viêm họng, thậm chí bị nhiễm trùng phổi.
• Trẻ bị nôn trớ thức ăn, kèm theo máu.
• Cơ thể tím tái và ngưng thở là biểu hiện của trẻ bị trào ngược dạ dày cực kỳ đáng lo ngại.

>> CLICK VIDEO B/S Võ Hồng Minh Công chia sẻ cách điều trị trào ngược dạ dày <<

IV. Bác sĩ chẩn đoán GERD ở trẻ em như thế nào?

Bác sĩ thường bắt đầu bằng khai thác thời điểm và tần suất triệu chứng, mối liên quan với bữa ăn, chế độ bú hoặc ăn, thuốc đang dùng, tiền sử bệnh và biểu đồ tăng trưởng; sau đó khám toàn trạng, tiêu hóa và hô hấp. Nhiều trường hợp không cần xét nghiệm.

Khi triệu chứng không điển hình, có dấu hiệu cảnh báo, không đáp ứng với xử trí ban đầu hoặc cần loại trừ nguyên nhân khác, bác sĩ có thể cân nhắc đo pH–trở kháng thực quản, nội soi hoặc chẩn đoán hình ảnh. Cha mẹ có thể đọc thêm về khi nào trào ngược dạ dày cần nội soi; chỉ định cụ thể ở trẻ em phải do bác sĩ quyết định.

V. Biến chứng của tình trạng trào ngược ở trẻ

Một số trẻ bị GERD không nôn rõ ràng. GERD có thể đi kèm ho kéo dài, khò khè, khàn tiếng hoặc viêm phổi tái diễn ở một số trường hợp; tuy nhiên, các triệu chứng hô hấp có nhiều nguyên nhân và không nên mặc định đều do trào ngược.

Ngoài ra, tình trạng nôn mửa ở trẻ em mắc GERD có thể gây ra những vấn đề về tăng cân và suy dinh dưỡng. Khi axit dạ dày thường xuyên trào ngược vào thực quản, có thể gây ra những tổn thương lâu dài, bao gồm:

• Viêm thực quản (esophagitis), tức là viêm nhiễm lớp niêm mạc của thực quản.
• Vết loét hoặc vết thương ở thực quản, có thể gây đau đớn và thậm chí gây chảy máu.
• Thiếu máu do vết loét chảy máu (thiếu hồng cầu).

VI. Trẻ bị trào ngược dạ dày phải làm sao?

Việc xử trí trào ngược dạ dày ở trẻ phụ thuộc vào độ tuổi, mức độ nghiêm trọng của triệu chứng và nguyên nhân gây bệnh. Điều quan trọng nhất là cần có sự thăm khám và tư vấn của bác sĩ chuyên khoa. Cha mẹ tuyệt đối không tự ý dùng thuốc cho trẻ khi chưa có chỉ định.

1. Cách chăm sóc trẻ sơ sinh bị trào ngược

Với trẻ sơ sinh, cần phân biệt nôn trớ sinh lý với GERD hoặc nguyên nhân gây nôn khác. Cha mẹ có thể xem hướng dẫn riêng về trào ngược ở trẻ nhũ nhi và trao đổi với bác sĩ nếu trẻ khó chịu, bú kém hoặc tăng trưởng không đạt.

Để hỗ trợ trẻ dễ chịu hơn trong và sau cữ bú, cha mẹ có thể:

• Cha mẹ nên chia nhỏ các cữ bú để trẻ bú không quá no, tránh sữa bị ọc lên. 
• Cho bé bú đúng tư thế (bú nghiêng) để khí không tràn vào dạ dày, tránh tình trạng sữa chưa kịp xuống dạ dày đã trào ngược lên cổ.
• Nếu trẻ bú bình, giữ núm vú đầy sữa để hạn chế nuốt khí và cho trẻ ợ hơi trong, sau cữ bú. Khi ngủ, luôn đặt trẻ nằm ngửa trên mặt phẳng chắc, phẳng và không dùng gối kê, nêm dốc hay thiết bị định vị; không đặt trẻ nằm nghiêng để điều trị trào ngược.

Không tự dùng thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung để điều trị trào ngược cho trẻ. Việc có cần thuốc hay không, loại thuốc, liều và thời gian dùng phải do bác sĩ xác định theo tuổi, cân nặng, triệu chứng và chẩn đoán.

Bé bị đau dạ dày không nên sử dụng thuốc tùy tiện

2. Cách chăm sóc trẻ từ 1 đến 6 tuổi bị trào ngược

Tương tự các bé sơ sinh bị trào ngược, cha mẹ không nên tự ý dùng thuốc chữa trào ngược thực quản cho em bé1, 2, 3, 4 tuổi.

Vì trẻ 1 tuổi bị trào ngược dạ dày có thể do bệnh lý, nên cha mẹ nên đưa trẻ đi khám để xác định nguyên nhân và hướng xử trí phù hợp. Trẻ 2 tuổi bị trào ngược dạ dày nên đi khám bác sĩ để tìm rõ nguyên nhân.

Đồng thời khi có hiện tượng trào ngược dạ dày ở trẻ em 4 tuổi, 3 tuổi, 2 tuổi, 1 tuổi… cha mẹ nên chú ý nhiều hơn đến chế độ ăn uống của bé.

• Cung cấp 1 lượng thức ăn vừa đủ, có thể chia nhỏ bữa ăn để trẻ không ăn quá no
• Nên chế biến các món ăn ở dạng mềm để không gây áp lực lên dạ dày
• Duy trì khẩu phần cân đối, phù hợp lứa tuổi. Chỉ hạn chế món ăn liên tục làm triệu chứng nặng hơn sau khi đã theo dõi; không tự loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm vì có thể ảnh hưởng dinh dưỡng của trẻ.

3. Cách xử trí ở trẻ tuổi đi học và thanh thiếu niên

Ở trẻ từ tuổi đi học đến thanh thiếu niên, triệu chứng có thể giống người lớn hơn, như ợ nóng, ợ chua hoặc đau sau xương ức. Tuy vậy, độ tuổi không đủ để kết luận là GERD; bác sĩ cần đánh giá mức độ và nguyên nhân.

Để điều trị trào ngược dạ dày ở trẻ em khoảng 6 tuổi trở lên, trước hết cha mẹ vẫn cần đưa bé đi khám bác sĩ để tìm hiểu chính xác nguyên nhân gây ra hội chứng trào ngược dạ dày ở trẻ em.

Sau đó, bác sĩ sẽ xây dựng phác đồ điều trị trào ngược dạ dày thực quản ở bé phù hợp và hiệu quả nhất.

Nếu thay đổi ăn uống, sinh hoạt không đủ kiểm soát triệu chứng và bác sĩ xác định GERD, thuốc giảm tiết axit hoặc thuốc khác có thể được cân nhắc trong thời gian phù hợp. Không dùng kháng sinh để điều trị GERD; kháng sinh chỉ được chỉ định cho một nhiễm khuẩn cụ thể sau khi bác sĩ chẩn đoán.

Trong cách chăm sóc trẻ bị trào ngược thực quản, cha mẹ cũng nên giúp bé ăn uống và nghỉ ngơi khoa học:

• Không cho bé ăn quá no, lựa chọn thực phẩm lành mạnh, dễ tiêu…
• Hạn chế cho bé ăn đồ ăn nhanh, đồ ăn chiên rán, nhiều dầu mỡ.
• Không cho bé sử dụng các thức uống có gas hoặc cà phê.
• Hạn chế thêm gia vị cay, mặn… vào đồ ăn của trẻ.
• Không để trẻ ăn thực phẩm quá cứng, có nhiều axit.
• Tránh vận động mạnh hoặc nằm ngay sau bữa ăn; với trẻ lớn, có thể theo dõi xem ăn sát giờ ngủ có làm triệu chứng tăng hay không.
• Cho bé đi ngủ sớm.
• Khuyến khích trẻ tập thể dục nhẹ nhàng để nâng cao sức khỏe tổng quát.

Không tự ý dùng thuốc điều trị trào ngược dạ dày cho trẻ

Lưu ý về thuốc: Không tự cho trẻ dùng thuốc kháng axit hoặc thuốc giảm tiết axit chỉ dựa trên triệu chứng. Hãy đọc đúng hướng dẫn sử dụng của sản phẩm và hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ; một sản phẩm phù hợp với người lớn không đồng nghĩa phù hợp với mọi trẻ em.

4. Khi nào cần đưa trẻ đi khám ngay?

Hãy liên hệ với bác sĩ hoặc cơ sở y tế ngay nếu trẻ có các triệu chứng sau:

• Các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm đã nêu ở Mục III.3.
• Trào ngược kèm theo chậm tăng cân hoặc không tăng cân.
• Có các dấu hiệu của vấn đề hô hấp dai dẳng (ho kéo dài, thở khò khè, viêm phổi tái phát).
• Bất kỳ dấu hiệu nào khiến cha mẹ lo lắng về sức khỏe của trẻ.

Bác sĩ sẽ thăm khám và chỉ định xét nghiệm khi cần để phân biệt GERD với nguyên nhân khác, từ đó xây dựng kế hoạch chăm sóc hoặc điều trị phù hợp cho từng trẻ.

Trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ em có biểu hiện khác nhau theo độ tuổi. Nôn trớ sinh lý ở trẻ nhũ nhi thường giảm theo thời gian, nhưng triệu chứng gây khó chịu, ảnh hưởng ăn uống, tăng trưởng hoặc kèm dấu hiệu cảnh báo cần được bác sĩ đánh giá. Không tự chẩn đoán hoặc tự dùng thuốc cho trẻ.

*Thông tin trong bài chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế chẩn đoán, chỉ định hoặc tư vấn trực tiếp của bác sĩ.

Nguồn tham khảo y khoa

• NIDDK: Definition & Facts for GER & GERD in Children.
• NIDDK: Treatment for GER & GERD in Children.
• NASPGHAN/ESPGHAN: Pediatric Gastroesophageal Reflux Clinical Practice Guidelines.
• American Academy of Pediatrics: Safe sleep for babies with reflux.