Vi khuẩn HP lây qua đường nào? Cơ chế lây truyền và cách phòng lây

Vi khuẩn HP có thể tồn tại âm thầm trong cơ thể nhiều năm và là tác nhân liên quan đến viêm loét dạ dày, tá tràng. Khi trong gia đình có người nhiễm HP, nhiều người thường băn khoăn vi khuẩn HP lây qua đường nào và liệu những sinh hoạt hằng ngày có làm lây sang người thân hay không. Thực tế, HP có thể truyền từ người sang người qua các cơ chế liên quan đến đường miệng và đường tiêu hóa, đặc biệt trong môi trường gia đình. Hiểu rõ những con đường lây truyền này sẽ giúp bạn biết tình huống nào cần chú ý và cách giảm nguy cơ lây nhiễm trong sinh hoạt hằng ngày. 

I- HP có lây từ người sang người không?

HP có lây không? Có. Vi khuẩn H. pylori (HP) có thể lây từ người sang người, đặc biệt giữa những người sống cùng gia đình. Các thành viên trong nhà thường có nhiều tiếp xúc gần trong sinh hoạt hằng ngày nên có thể có cùng nguồn phơi nhiễm với vi khuẩn.

Theo Đồng thuận chẩn đoán và điều trị nhiễm Helicobacter pylori của Hội Khoa học Tiêu hóa Việt Nam (VNAGE), HP có thể lây qua đường miệng-miệng, dạ dày-miệng và phân-miệng. Đây là những con đường được đề cập khi nói về sự lây truyền HP giữa người với người.

Nhiễm HP thường xảy ra từ thời thơ ấu. Vì vậy, nếu nhiều người trong một gia đình cùng nhiễm HP, chỉ dựa vào kết quả xét nghiệm thì không thể biết ai lây cho ai hoặc việc lây nhiễm xảy ra vào thời điểm nào. Một người có thể đã nhiễm từ trước nhưng nhiều năm sau mới được phát hiện.

Tham khảo thêm: Vi khuẩn HP là gì? Giải đáp từ A-Z cho người mới tìm hiểu

II- Vi khuẩn HP lây qua đường nào?

HP có thể truyền từ người này sang người khác qua những tiếp xúc liên quan đến nước bọt, chất từ dạ dày và phân. Trong đó, hai con đường được nhắc đến nhiều là miệng-miệng và phân-miệng. Ngoài ra, đường dạ dày-miệng cũng được đề cập, đặc biệt trong những tình huống có tiếp xúc với chất nôn của người nhiễm. 

Đồng thuận về kiểm soát và quản lý H. pylori trong gia đình năm 2021 ghi nhận bằng chứng về lây truyền qua đường miệng và đề cập các cơ chế miệng-miệng, phân-miệng; H. pylori cũng đã được phát hiện hoặc phân lập trong nước bọt, mảng bám răng, chất nôn và phân của người nhiễm.

1. Đường miệng-miệng

Đường miệng-miệng liên quan đến sự tiếp xúc với nước bọt hoặc dịch tiết trong khoang miệng của người nhiễm. H. pylori đã được phát hiện trong nước bọt, mảng bám răng và các mẫu lấy từ khoang miệng, vì vậy khoang miệng được xem là một nguồn có thể tham gia vào quá trình truyền vi khuẩn. Tuy nhiên, việc phát hiện HP trong nước bọt không đủ để xác định một hành vi cụ thể là nguyên nhân gây nhiễm.

Trong gia đình, nguy cơ này được quan tâm ở những hoạt động có sự tiếp xúc trực tiếp với nước bọt. Ví dụ, người lớn nhai thức ăn trước khi cho trẻ ăn sẽ tạo sự tiếp xúc trực tiếp giữa nước bọt của người chăm sóc và miệng của trẻ.

Theo tài liệu Đồng thuận về kiểm soát và quản lý nhiễm H. pylori trong gia đình, đường miệng-miệng là một trong những đường lây được ghi nhận và HP lây trong gia đình là nguồn lây quan trọng. Tài liệu cũng đề cập đến các thói quen như nhai thức ăn trước khi cho trẻ ăn và dùng chung dụng cụ ăn uống khi bàn về nguy cơ lây trong gia đình.

2. Đường phân-miệng

Đường phân-miệng xảy ra khi vi khuẩn từ phân của người nhiễm đi vào tay, thức ăn hoặc nguồn nước rồi được đưa vào miệng. Nguy cơ này có thể xuất hiện khi vệ sinh tay chưa kỹ sau khi đi vệ sinh, sau khi thay tã hoặc khi xử lý phân của trẻ.

H. pylori đã được phát hiện trong mẫu phân của người nhiễm, và đường phân-miệng được nhiều tài liệu xem là một khả năng lây truyền của vi khuẩn. Vì vậy, vệ sinh tay sau khi đi vệ sinh và trước khi chuẩn bị thức ăn là những việc cần chú ý trong gia đình có người nhiễm HP.

Tài liệu đồng thuận về HP trong gia đình cũng ghi nhận đường phân-miệng và đưa việc sử dụng thực phẩm, nguồn nước hợp vệ sinh vào nhóm biện pháp hạn chế lây truyền. Tuy nhiên, các tác giả lưu ý rằng đường lây cụ thể của H. pylori vẫn chưa được xác định hoàn toàn.

3. Nguy cơ lây trong gia đình

HP thường được phát hiện ở nhiều thành viên trong cùng một gia đình. Cha mẹ, con cái, vợ chồng và anh chị em có thể cùng nhiễm HP, trong đó trẻ em thường nhiễm từ khi còn nhỏ. Các nghiên cứu cho thấy cha mẹ nhiễm HP có liên quan đến nguy cơ nhiễm cao hơn ở trẻ, đồng thời cũng ghi nhận sự lây truyền giữa vợ chồng và anh chị em.

Lý do là các thành viên trong gia đình có nhiều thời gian tiếp xúc với nhau và có những thói quen sinh hoạt chung. Những yếu tố như dùng chung thức ăn hoặc dụng cụ ăn uống, tiếp xúc với nước bọt, điều kiện vệ sinh và cách chăm sóc trẻ đều có thể ảnh hưởng đến nguy cơ lây truyền.

Tuy nhiên, không phải gia đình có một người nhiễm HP thì tất cả thành viên đều sẽ nhiễm. Tài liệu đồng thuận ghi nhận nguy cơ thay đổi giữa từng gia đình và phụ thuộc vào thói quen sinh hoạt, điều kiện vệ sinh, quy mô gia đình và môi trường sống.

Vì vậy, khi một người trong gia đình nhiễm HP, trọng tâm là chú ý những hoạt động có thể tạo tiếp xúc với nước bọt, chất nôn hoặc phân, đồng thời giữ vệ sinh tay và ăn uống phù hợp.

III- Ăn chung, dùng chung bát đũa hoặc hôn có chắc chắn làm lây HP không?

Nước bọt có thể liên quan đến sự lây truyền H. pylori vì vi khuẩn đã được phát hiện trong nước bọt và mảng bám răng của người nhiễm. Vì vậy, những tiếp xúc trực tiếp qua miệng được xem là một khả năng lây truyền HP. Tuy nhiên, không thể khẳng định cứ hôn, HP lây qua ăn chung không hay dùng chung bát đũa với người nhiễm là chắc chắn bị HP. 

Nước bọt có thể liên quan đến sự lây truyền H. pylori vì vi khuẩn đã được phát hiện trong nước bọt và mảng bám răng của người nhiễm. Vì vậy, những tiếp xúc trực tiếp qua miệng được xem là một khả năng lây truyền HP. Tuy nhiên, không thể khẳng định cứ hôn, ăn chung hoặc dùng chung bát đũa với người nhiễm là chắc chắn bị HP.

Theo Đồng thuận về kiểm soát và quản lý H. pylori trong gia đình, đường miệng-miệng được xem là một trong những đường lây của HP. Tài liệu đề cập đến các tình huống như hôn, dùng chung dụng cụ ăn uống và nhai thức ăn trước khi cho trẻ ăn. Đồng thời, tài liệu cũng ghi nhận khả năng lây truyền còn phụ thuộc vào mức độ tiếp xúc, thói quen sinh hoạt và điều kiện vệ sinh của từng gia đình.

1. HP lây qua ăn chung không?

Ăn chung hoặc dùng chung bát đũa có thể làm tăng tiếp xúc với nước bọt của người nhiễm HP, từ đó liên quan đến đường lây miệng-miệng. Mức độ nguy cơ của từng hành vi vẫn chưa được xác định rõ, nên việc nhiễm HP cần được xem xét trong bối cảnh tiếp xúc và sinh hoạt của cả gia đình.

Khi trong nhà có người nhiễm HP, gia đình có thể sử dụng dụng cụ gắp thức ăn riêng cho các món ăn chung và giữ vệ sinh bát đũa sau mỗi bữa ăn. Đây là những thói quen vệ sinh đơn giản dễ thực hiện, phù hợp với sinh hoạt hằng ngày.

2. Hôn có làm lây HP không?

Hôn tạo ra tiếp xúc trực tiếp qua miệng và được đề cập trong các nghiên cứu về khả năng lây truyền HP theo đường miệng-miệng. Nguy cơ thực tế phụ thuộc vào tình trạng nhiễm và mức độ tiếp xúc của từng người.

Theo Đồng thuận về kiểm soát và quản lý H. pylori trong gia đình, hôn là một trong những hành vi được xem xét khi đánh giá khả năng lây truyền qua đường miệng. Hiện bằng chứng chưa đủ để xác định mức nguy cơ từ một lần hôn cụ thể.

Vì vậy, khi chăm sóc trẻ nhỏ hoặc sống cùng người nhiễm HP, nên hạn chế các thói quen làm nước bọt tiếp xúc trực tiếp, chẳng hạn nhai mớm thức ăn cho trẻ. Các thành viên vẫn có thể sinh hoạt cùng nhau và duy trì những thói quen vệ sinh phù hợp.

IV- Bố mẹ nhiễm HP có thể làm tăng nguy cơ ở trẻ thế nào?

Trẻ thường nhiễm HP từ khi còn nhỏ và những người sống cùng nhà, đặc biệt cha mẹ hoặc người chăm sóc trực tiếp, có thể là nguồn phơi nhiễm trong quá trình chăm sóc hằng ngày. Nguy cơ này được quan tâm nhiều vì trẻ có tần suất tiếp xúc gần với người lớn và phụ thuộc vào người chăm sóc trong các hoạt động ăn uống.

Một số thói quen làm nước bọt của người lớn tiếp xúc trực tiếp với miệng trẻ có thể làm tăng cơ hội phơi nhiễm, chẳng hạn:

• Nhai thức ăn rồi đút cho trẻ.
• Dùng chung thìa hoặc muỗng theo cách nước bọt của người lớn tiếp xúc với thức ăn của trẻ.
• Đưa dụng cụ ăn uống đã sử dụng vào miệng người lớn rồi đưa lại cho trẻ.
• Thổi thức ăn trực tiếp bằng miệng trước khi cho trẻ ăn.

Theo các tài liệu về H. pylori trong gia đình, những hành vi trên được xem xét khi đánh giá khả năng lây truyền HP qua đường miệng-miệng. Đặc biệt, việc người lớn nhai thức ăn trước khi cho trẻ ăn được ghi nhận là một yếu tố có liên quan đến nguy cơ nhiễm HP ở trẻ.

Vì vậy, khi cha mẹ hoặc người chăm sóc nhiễm HP, nên thay đổi những thói quen làm nước bọt tiếp xúc trực tiếp với miệng trẻ. Cha mẹ vẫn có thể chăm sóc, ôm và sinh hoạt cùng con; trọng tâm là hạn chế các hành vi đưa nước bọt của người lớn vào thức ăn hoặc miệng của trẻ.

Tham khảo thêm: Viêm dạ dày HP ở trẻ em: Dấu hiệu và cách điều trị

Tham khảo thêm: Mẹ bị HP có nên cho con bú không? Cách phòng ngừa lây nhiễm hiệu quả

V- Cách giảm nguy cơ lây trong sinh hoạt

Khi trong gia đình có người nhiễm HP, các thành viên có thể chú ý hơn đến vệ sinh trong ăn uống và chăm sóc hằng ngày. Những việc dưới đây giúp hạn chế tiếp xúc với nguồn có khả năng chứa vi khuẩn.

1. Vệ sinh ăn uống và rửa tay đúng cách

Rửa tay bằng xà phòng và nước sạch sau khi đi vệ sinh, thay tã hoặc xử lý phân, chất nôn; đồng thời rửa tay trước khi chuẩn bị và ăn thức ăn. Thực phẩm cũng cần được sơ chế sạch, nấu chín và sử dụng nguồn nước bảo đảm vệ sinh.

Đường phân-miệng được đề cập trong các nghiên cứu về lây truyền H. pylori. Vì vậy, giữ vệ sinh tay và thực phẩm giúp hạn chế khả năng vi khuẩn từ phân hoặc chất bẩn tiếp xúc với thức ăn rồi đi vào miệng.

2. Sử dụng dụng cụ gắp thức ăn riêng

Trong các bữa ăn gia đình, nên dùng muỗng hoặc đũa riêng để gắp thức ăn từ đĩa chung thay vì dùng trực tiếp đũa cá nhân. Cách này giúp hạn chế nước bọt tiếp xúc với thức ăn dùng chung.

Gia đình có người nhiễm HP cũng có thể sử dụng riêng bát, đũa hoặc cốc nếu thấy thuận tiện. Sau khi ăn, các dụng cụ cần được rửa sạch trước khi sử dụng lại.

3. Chăm sóc răng miệng đều đặn

H. pylori đã được phát hiện trong nước bọt và mảng bám răng của một số người nhiễm. Vì vậy, duy trì vệ sinh răng miệng hằng ngày là thói quen phù hợp, đồng thời giúp hạn chế mảng bám và giữ vệ sinh khoang miệng.

Có thể chải răng đều đặn mỗi ngày và làm sạch kẽ răng theo hướng dẫn chăm sóc răng miệng thông thường. Hiện chưa có đủ bằng chứng để xem súc miệng nước muối hoặc thay bàn chải định kỳ là biện pháp riêng nhằm phòng lây HP, nên không cần đưa các việc này thành yêu cầu bắt buộc trong gia đình có người nhiễm.

4. Tuân thủ phác đồ khi có chỉ định 

Khi được xác định nhiễm HP, người bệnh cần dùng thuốc đúng hướng dẫn và thực hiện kiểm tra lại theo thời điểm bác sĩ chỉ định. Việc quản lý tình trạng nhiễm HP cũng giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ và hướng xử trí phù hợp cho từng người.

Theo ACG 2024, người trưởng thành sống cùng hộ với người lớn nhiễm H. pylori thuộc nhóm được mở rộng chỉ định xét nghiệm bằng phương pháp không huyết thanh, ngay cả khi chưa có triệu chứng rõ. Vì vậy, khi gia đình có người nhiễm HP, các thành viên nên trao đổi với bác sĩ về việc có cần xét nghiệm hay không thay vì tự kiểm tra hoặc bỏ qua nguy cơ phơi nhiễm.

Tham khảo thêm: Test HP dạ dày: Nên chọn phương pháp nào và cần chuẩn bị gì trước xét nghiệm?

VI- Có cần tách riêng bát đũa hoàn toàn không?

Khi biết trong gia đình có người nhiễm HP, nhiều gia đình sẽ nghĩ đến việc dùng riêng bát, đũa hoặc cốc cho người bệnh. Theo các chuyên gia tiêu hóa, việc tách riêng hoàn toàn đồ dùng sinh hoạt không thực sự bắt buộc. Gia đình vẫn có thể duy trì sinh hoạt chung, đồng thời chú ý hơn đến cách sử dụng và vệ sinh dụng cụ ăn uống. 

Trong các bữa cơm, gia đình nên dùng muỗng hoặc đũa riêng để gắp thức ăn từ đĩa chung. Bát, đũa và cốc sau khi sử dụng cần được rửa sạch trước khi dùng lại.

Nếu gia đình muốn yên tâm  hơn, có thể dùng riêng bát, đũa hoặc cốc cho người nhiễm HP. Đây là cách có thể áp dụng tùy điều kiện của từng gia đình, không cần yêu cầu người bệnh ăn riêng hoặc sinh hoạt tách biệt.

Điều cần chú ý hơn là những thói quen làm nước bọt tiếp xúc trực tiếp, nhất là khi chăm sóc trẻ nhỏ. Rửa tay sau khi đi vệ sinh, xử lý chất nôn hoặc phân; giữ vệ sinh thực phẩm, nguồn nước và dụng cụ ăn uống cũng là những việc nên duy trì trong gia đình có người nhiễm HP.

VII- Gia đình có người nhiễm HP thì ai nên cân nhắc xét nghiệm?

Nếu trong gia đình có người nhiễm HP, người sống cùng nhà nên trao đổi với bác sĩ về việc xét nghiệm, đặc biệt khi có triệu chứng tiêu hóa hoặc thuộc nhóm có yếu tố nguy cơ. Theo ACG 2024, người sống cùng hộ với người trưởng thành nhiễm H. pylori đã được đưa vào nhóm có chỉ định xét nghiệm bằng phương pháp không huyết thanh. 

Bạn nên đặc biệt lưu ý nếu bản thân hoặc người thân sống cùng nhà có:

• Đau hoặc nóng rát vùng thượng vị, đầy bụng, khó tiêu, buồn nôn kéo dài.
• Tiền sử viêm loét dạ dày – tá tràng.
• Người thân bậc một như bố mẹ, anh chị em ruột hoặc con mắc ung thư dạ dày.
• Thiếu máu thiếu sắt chưa xác định được nguyên nhân phù hợp.

Với trẻ em, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám để bác sĩ đánh giá dựa trên tuổi, triệu chứng và tình trạng sức khỏe trước khi quyết định xét nghiệm. Không nên tự mua bộ test hoặc tự xét nghiệm cho trẻ chỉ vì trong gia đình có người nhiễm HP. 

Tham khảo thêm: Gia đình có người nhiễm HP: Vợ/chồng/con có cần xét nghiệm?

Vi khuẩn HP lây qua đường nào? H. pylori có thể lây từ người sang người qua đường miệng-miệng, dạ dày-miệng và phân-miệng, đặc biệt trong gia đình. Ăn chung, hôn hoặc sống cùng người nhiễm có thể tạo cơ hội tiếp xúc, nhưng không thể dựa vào một hành vi riêng lẻ để khẳng định đã lây. Gia đình nên chú ý vệ sinh tay, thực phẩm, nguồn nước và hạn chế đưa trực tiếp nước bọt của người lớn vào miệng trẻ.