Vi khuẩn HP là gì? Giải đáp từ A-Z cho người mới tìm hiểu

“Vi khuẩn HP là gì?” là câu hỏi được rất nhiều người quan tâm khi nhận kết quả xét nghiệm dương tính với HP. Đây là loại vi khuẩn có thể tồn tại trong dạ dày nhiều năm và liên quan đến các bệnh lý như viêm loét dạ dày – tá tràng hay thậm chí ung thư dạ dày nếu không điều trị đúng cách. Tuy nhiên, không phải ai nhiễm HP cũng nguy hiểm như nhau. Việc hiểu rõ nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết và phương pháp điều trị sẽ giúp bạn chủ động bảo vệ sức khỏe tiêu hóa. Bài viết dưới đây sẽ giải đáp chi tiết từ A-Z để bạn hiểu đúng về vi khuẩn HP và cách phòng ngừa hiệu quả. 

I- Vi khuẩn HP là gì và cơ chế sinh tồn trong dạ dày?

Vi khuẩn HP là tên viết tắt của Helicobacter pylori – một loại vi khuẩn có hình xoắn, sống chủ yếu trong lớp chất nhầy bao phủ niêm mạc dạ dày. HP có thể tồn tại trong cơ thể trong thời gian dài và liên quan đến một số bệnh lý dạ dày – tá tràng, thường gặp như viêm dạ dày, loét dạ dày – tá tràng; đồng thời, nhiễm HP cũng là một yếu tố làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày.

Theo World Gastroenterology Organisation (WGO), HP là tác nhân nhiễm khuẩn phổ biến ở người và có khả năng tồn tại lâu dài trong dạ dày. Đặc điểm này liên quan đến khả năng thích nghi của vi khuẩn với môi trường axit, trong đó urease và khả năng di chuyển qua lớp chất nhầy giúp HP tiếp cận và tồn tại tại niêm mạc dạ dày.

1. Vì sao HP có thể sống trong dạ dày?

Dạ dày có môi trường axit mạnh với độ pH rất thấp, vừa hỗ trợ quá trình tiêu hóa thức ăn vừa hạn chế sự phát triển của nhiều loại vi khuẩn. Tuy nhiên, HP có cơ chế thích nghi giúp vi khuẩn này có thể tồn tại lâu dài trong môi trường dạ dày.

Cụ thể, vi khuẩn HP tiết ra một loại enzyme gọi là urease. Enzyme này phân hủy ure thành amoniac và carbon dioxide. Amoniac làm giảm độ axit ngay xung quanh vi khuẩn, nhờ đó tạo điều kiện để HP duy trì sự sống trong môi trường dạ dày.

Không chỉ vậy, HP còn có khả năng di chuyển qua lớp chất nhầy bao phủ niêm mạc dạ dày và bám vào bề mặt tế bào biểu mô. Khi tồn tại trong thời gian dài, vi khuẩn có thể kích thích phản ứng viêm tại niêm mạc. Tình trạng viêm kéo dài có thể làm tổn thương hàng rào bảo vệ của dạ dày và liên quan đến sự xuất hiện của các bệnh lý như viêm dạ dày, loét dạ dày – tá tràng.

Nhờ khả năng thích nghi với môi trường axit, di chuyển qua lớp chất nhầy và bám vào niêm mạc, HP có thể cư trú trong dạ dày trong thời gian dài.

2. HP phổ biến như thế nào tại Việt Nam và trên thế giới?

HP là một trong những vi khuẩn thường gặp ở đường tiêu hóa và được phát hiện ở nhiều quần thể trên thế giới. Tỷ lệ nhiễm có sự khác biệt giữa các khu vực, trong đó tình trạng nhiễm thường gặp hơn tại nhiều quốc gia châu Á và các nước có điều kiện kinh tế – xã hội còn hạn chế.

Tại Việt Nam, nhiễm HP cũng khá phổ biến, nhưng tỷ lệ cụ thể có thể khác nhau giữa từng nhóm dân cư và khu vực.

Một điểm khiến HP dễ bị bỏ qua là nhiều người nhiễm không có triệu chứng rõ ràng. Một số trường hợp chỉ phát hiện khi thực hiện xét nghiệm hoặc thăm khám vì các biểu hiện tiêu hóa như đau hoặc khó chịu vùng thượng vị, đầy hơi, khó tiêu, ợ hơi.

Không phải người nhiễm HP nào cũng xuất hiện bệnh lý hoặc biến chứng. Tuy nhiên, tình trạng nhiễm kéo dài có liên quan đến viêm dạ dày mạn tính, loét dạ dày – tá tràng và nguy cơ ung thư dạ dày. Vì vậy, khi có triệu chứng tiêu hóa kéo dài, tiền sử loét dạ dày – tá tràng hoặc các yếu tố nguy cơ liên quan, người bệnh nên được bác sĩ đánh giá để xác định có cần xét nghiệm HP hay không.

II- Nhiễm HP có luôn gây triệu chứng không?

Không phải người nhiễm HP nào cũng xuất hiện triệu chứng nhiễm HP rõ ràng. Vi khuẩn có thể tồn tại trong dạ dày trong thời gian dài mà người nhiễm không nhận thấy bất thường. Vì vậy, một số trường hợp chỉ phát hiện HP khi thực hiện xét nghiệm trong quá trình thăm khám tiêu hóa hoặc khi đã xuất hiện tổn thương ở dạ dày.

Khi có biểu hiện, triệu chứng thường liên quan đến tình trạng viêm hoặc tổn thương niêm mạc dạ dày – tá tràng. Mức độ và biểu hiện cụ thể có thể khác nhau ở từng người, tùy thuộc vào tình trạng niêm mạc và bệnh lý đi kèm.

1. Nhiễm HP có thể gây ra những triệu chứng nào?

Một số người nhiễm HP có thể xuất hiện các biểu hiện như đau hoặc khó chịu vùng thượng vị, đầy bụng, nhanh no, ợ hơi, buồn nôn hoặc khó tiêu. Những triệu chứng này không đặc hiệu cho HP và cũng có thể gặp trong nhiều bệnh lý tiêu hóa khác.

Trong trường hợp HP liên quan đến viêm hoặc loét dạ dày – tá tràng, người bệnh có thể cảm thấy đau hoặc nóng rát vùng thượng vị, đặc biệt khi đói hoặc sau khi ăn. Tuy nhiên, chỉ dựa vào triệu chứng không thể xác định một người có nhiễm HP hay không. Xét nghiệm phù hợp vẫn cần thiết khi có chỉ định.

2. Khi nào triệu chứng cần được lưu ý?

Một số biểu hiện có thể liên quan đến tổn thương dạ dày – tá tràng và cần được thăm khám sớm, chẳng hạn như đau bụng kéo dài hoặc tái diễn, nôn ói kéo dài, sụt cân không chủ ý, nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen.

Đặc biệt, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, đau bụng dữ dội, choáng hoặc ngất có thể là dấu hiệu của biến chứng đường tiêu hóa và cần được đánh giá y tế kịp thời.

Do HP có thể tồn tại trong dạ dày mà không gây biểu hiện rõ ràng, một số trường hợp chỉ được phát hiện khi thực hiện xét nghiệm. Ngược lại, các triệu chứng như đau thượng vị, đầy hơi hay khó tiêu cũng không đặc hiệu cho nhiễm HP. Vì vậy, khi có biểu hiện tiêu hóa kéo dài hoặc thuộc nhóm có nguy cơ, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm để xác định nguyên nhân.

III- HP lây truyền như thế nào?

HP có thể lây từ người này sang người khác, nhưng đến nay chưa xác định được một con đường lây duy nhất. Các nghiên cứu cho thấy HP lây qua đường nào, có thể liên quan đến đường miệng – miệng, phân – miệng và dạ dày – miệng. Trong đó, việc tiếp xúc gần và sống chung trong gia đình được xem là một trong những yếu tố liên quan đến khả năng lây nhiễm.

Nguy cơ nhiễm HP cũng có liên quan đến điều kiện vệ sinh, nguồn nước, môi trường sống và những tình huống tiếp xúc với chất nôn hoặc phân của người nhiễm. Nhiều trường hợp nhiễm HP xảy ra từ khi còn nhỏ, sau đó vi khuẩn có thể tồn tại trong dạ dày trong thời gian dài.

1. Yếu tố gia đình và tiếp xúc gần

Người sống cùng gia đình với người nhiễm HP có nguy cơ phơi nhiễm cao hơn do thường xuyên tiếp xúc gần trong sinh hoạt hằng ngày. Việc dùng chung không gian sống, ăn uống hoặc tiếp xúc với nước bọt và dịch tiết của người nhiễm có thể liên quan đến khả năng lây truyền HP.

2. Điều kiện vệ sinh

Nguồn nước không bảo đảm vệ sinh, thực phẩm được chế biến không đúng cách hoặc môi trường sống thiếu vệ sinh có thể làm tăng khả năng tiếp xúc với HP. Đây cũng là một trong những yếu tố được ghi nhận có liên quan đến tỷ lệ nhiễm HP cao hơn ở những khu vực có điều kiện vệ sinh còn hạn chế.

3. Không gian sống đông người

Khi nhiều người cùng sinh hoạt trong một không gian hạn chế như khu tập thể, ký túc xá, doanh trại hoặc gia đình đông thành viên, tần suất tiếp xúc gần cũng tăng lên. Điều này có thể làm tăng khả năng tiếp xúc với các nguồn lây và từ đó liên quan đến nguy cơ nhiễm HP.

4. Sống chung với người nhiễm HP

HP có thể liên quan đến các đường lây như miệng – miệng và phân – miệng. Vì vậy, khi một thành viên trong gia đình nhiễm HP, những người sống cùng có thể có nguy cơ phơi nhiễm cao hơn, đặc biệt khi thường xuyên tiếp xúc gần trong sinh hoạt.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng cứ sống chung hoặc dùng chung đồ ăn, vật dụng là chắc chắn bị lây HP. Cơ chế lây truyền của vi khuẩn này vẫn chưa được xác định hoàn toàn.

5. Dụng cụ y tế không được khử khuẩn đúng quy trình

HP có thể lây truyền qua một số dụng cụ y tế nếu thiết bị tiếp xúc với dịch dạ dày của người nhiễm nhưng không được làm sạch và khử khuẩn đúng quy trình. Nguy cơ này có thể liên quan đến các thủ thuật sử dụng dụng cụ tiếp xúc trực tiếp với đường tiêu hóa, chẳng hạn như nội soi dạ dày.

Việc tuân thủ quy trình làm sạch, khử khuẩn và kiểm soát nhiễm khuẩn tại cơ sở y tế giúp hạn chế nguy cơ lây truyền theo con đường này.

Tham khảo thêm: Vi khuẩn HP lây qua đường nào và cách hạn chế lây nhiễm

IV- HP có thể gây ra những bệnh lý dạ dày gì?

Vi khuẩn HP có thể sống lâu trong dạ dày và gây viêm niêm mạc kéo dài. Tìm hiểu HP gây bệnh gì giúp người bệnh hiểu rõ hơn những ảnh hưởng của vi khuẩn này đối với dạ dày. Theo thời gian, nhiễm HP có thể liên quan đến một số bệnh lý như viêm dạ dày, loét dạ dày – tá tràng và làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày. 

1. Viêm dạ dày và loét dạ dày – tá tràng

HP sống trong lớp nhầy bao phủ niêm mạc dạ dày và có thể gây viêm tại khu vực này. Khi tình trạng viêm kéo dài, lớp bảo vệ của niêm mạc dạ dày có thể bị ảnh hưởng, khiến niêm mạc dễ bị tổn thương hơn bởi axit trong dạ dày.

Tình trạng này có thể dẫn đến viêm dạ dày mạn tính. Ở một số người, tổn thương tiếp tục tiến triển và hình thành vết loét ở dạ dày hoặc tá tràng.

Người bệnh có thể gặp các triệu chứng như đau hoặc nóng rát vùng thượng vị, đầy bụng, khó tiêu, buồn nôn. Tuy nhiên, mức độ biểu hiện ở mỗi người không giống nhau và một số trường hợp có thể không có triệu chứng rõ ràng.

2. Mối liên hệ giữa vi khuẩn HP và nguy cơ ung thư dạ dày

Theo Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) thuộc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori hay HP) được xếp vào Nhóm 1 – Tác nhân gây ung thư cho con người. Điều này có nghĩa là nhiễm HP có mối liên quan đã được xác định với ung thư ở người, trong đó có ung thư dạ dày.

Khi HP tồn tại trong dạ dày trong thời gian dài, tình trạng viêm có thể tiếp tục diễn ra và làm thay đổi niêm mạc dạ dày. Ở một số người, niêm mạc có thể dần bị teo, sau đó xuất hiện chuyển sản ruột. Những thay đổi này có thể làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày theo thời gian.

Tuy nhiên, không phải người nhiễm HP nào cũng mắc ung thư dạ dày. Nguy cơ còn phụ thuộc vào tình trạng niêm mạc dạ dày, đặc điểm của vi khuẩn, yếu tố di truyền, chế độ ăn uống và môi trường sống.

V- Khi nào nên xét nghiệm HP?

Không phải ai có triệu chứng về tiêu hóa cũng cần xét nghiệm HP. Bác sĩ sẽ dựa vào những biểu hiện người bệnh đang gặp và tiền sử bệnh của gia đình để xem có cần kiểm tra vi khuẩn này hay không.

Theo khuyến nghị của VNAGE, xét nghiệm HP có thể được thực hiện khi người bệnh bị rối loạn tiêu hóa kéo dài, thường xuyên đau vùng thượng vị hoặc có cha mẹ, anh chị em ruột từng mắc bệnh ác tính ở dạ dày.

Tham khảo thêm: 4 phương pháp điều trị HP dứt điểm, tránh tái phát hiệu quả

VI- Các phương pháp xét nghiệm và cách hiểu “dương tính”

Có nhiều cách để kiểm tra vi khuẩn HP. Mỗi phương pháp sẽ tìm một dấu hiệu khác nhau của vi khuẩn, vì vậy kết quả dương tính cũng cần được hiểu dựa trên loại xét nghiệm đã thực hiện.

1. Test hơi thở

Test hơi thở là phương pháp kiểm tra HP mà không cần nội soi. Người bệnh sẽ uống một dung dịch có chứa ure, sau đó thở vào dụng cụ để kiểm tra. Nếu trong dạ dày có HP, vi khuẩn sẽ phân hủy ure và tạo ra chất có thể được phát hiện trong hơi thở.

Kết quả dương tính thường cho thấy HP đang tồn tại trong dạ dày. Tuy nhiên, một số thuốc như thuốc giảm tiết axit, thuốc kháng sinh hoặc bismuth có thể ảnh hưởng đến kết quả. Người bệnh cần thông báo cho bác sĩ về những thuốc đang sử dụng trước khi xét nghiệm.

Tham khảo thêm: Test HP dạ dày: Nên chọn phương pháp nào và cần chuẩn bị gì trước xét nghiệm?

2. Xét nghiệm HP trong phân

Phương pháp này tìm dấu hiệu của vi khuẩn HP trong mẫu phân. Xét nghiệm không cần nội soi và có thể được sử dụng cả khi kiểm tra nhiễm HP ban đầu và khi cần kiểm tra lại sau khi dùng thuốc.

Nếu kết quả dương tính, điều đó cho thấy mẫu phân có chứa thành phần của HP và người bệnh có khả năng đang nhiễm vi khuẩn.

3. Nội soi và lấy mẫu niêm mạc dạ dày

Trong một số trường hợp cần nội soi dạ dày, bác sĩ có thể lấy một mẫu nhỏ ở niêm mạc để kiểm tra HP. Phương pháp này vừa giúp kiểm tra vi khuẩn vừa cho phép bác sĩ quan sát tình trạng bên trong dạ dày, chẳng hạn như viêm hoặc loét. Nếu mẫu niêm mạc có HP, kết quả xét nghiệm sẽ được trả là dương tính.

4. Xét nghiệm máu

Xét nghiệm máu tìm kháng thể mà cơ thể tạo ra sau khi tiếp xúc với HP. Nếu kết quả dương tính, điều đó cho biết người bệnh đã từng tiếp xúc với vi khuẩn.

Tuy nhiên, kháng thể HP có thể vẫn tồn tại trong máu một thời gian sau khi vi khuẩn không còn trong dạ dày. Vì vậy, xét nghiệm máu dương tính không thể khẳng định người bệnh đang nhiễm HP tại thời điểm xét nghiệm.

5. HP dương tính là gì?

HP dương tính có nghĩa là xét nghiệm đã phát hiện dấu hiệu liên quan đến vi khuẩn HP. Tuy nhiên, ý nghĩa của kết quả còn phụ thuộc vào phương pháp xét nghiệm.

Với test hơi thở, xét nghiệm HP trong phân hoặc xét nghiệm từ mẫu niêm mạc dạ dày, kết quả dương tính thường cho thấy người bệnh đang có HP. Trong khi đó, xét nghiệm máu dương tính chỉ cho biết cơ thể đã từng tiếp xúc với vi khuẩn và không đủ để xác định HP còn tồn tại hay không.

Vì vậy, khi nhận kết quả HP dương tính, người bệnh cần xem mình đã thực hiện loại xét nghiệm nào. Bác sĩ sẽ dựa vào kết quả này cùng với triệu chứng và tình trạng dạ dày để đưa ra hướng xử lý phù hợp.

VII- Nhiễm HP có cần điều trị không?

Khi xét nghiệm xác định đang nhiễm HP, người bệnh cần được bác sĩ đánh giá để xem có cần điều trị HP hay không và lựa chọn phác đồ phù hợp. Việc dùng thuốc sẽ dựa vào tình trạng của từng người, tiền sử bệnh và nguy cơ kháng thuốc. 

Những trường hợp như loét dạ dày – tá tràng, viêm teo niêm mạc dạ dày, tiền sử gia đình mắc ung thư dạ dày hoặc có các yếu tố nguy cơ khác thường được bác sĩ đặc biệt lưu ý khi đánh giá nhiễm HP.

Người bệnh không nên tự mua thuốc hoặc tự thay đổi phác đồ khi chưa có hướng dẫn. Việc sử dụng kháng sinh không đúng cách có thể làm tăng tình trạng kháng thuốc, khiến vi khuẩn khó được xử lý hơn trong những lần dùng thuốc sau.

Tham khảo thêm: Phác đồ điều trị HP dạ dày theo Đồng thuận VNAGE

VIII- Sau điều trị có cần kiểm tra đã hết HP chưa?

Sau khi hoàn thành phác đồ dùng thuốc, người bệnh cần kiểm tra lại để xác định vi khuẩn HP đã được loại bỏ hay chưa. Việc kiểm tra lại giúp bác sĩ biết kết quả dùng thuốc và có hướng xử lý tiếp theo nếu HP vẫn còn.

Theo Hướng dẫn Đồng thuận Maastricht VI/Florence, người bệnh cần hoàn thành đầy đủ liệu trình và chờ ít nhất 4 tuần sau khi kết thúc thuốc kháng sinh mới thực hiện xét nghiệm kiểm tra lại. Các thuốc giảm tiết axit như PPI cũng cần được ngưng ít nhất 2 tuần trước khi xét nghiệm, vì những thuốc này có thể làm kết quả âm tính giả.

Các phương pháp thường được sử dụng để kiểm tra lại HP gồm test hơi thở ure và xét nghiệm kháng nguyên HP trong phân. Người bệnh nên thực hiện đúng thời điểm và theo hướng dẫn của bác sĩ để kết quả phản ánh chính xác tình trạng HP.

Tham khảo thêm: Kiểm tra HP sau điều trị: Những lưu ý khi tái khám

IX- Gia đình có người nhiễm HP cần làm gì?

Khi một người trong gia đình nhiễm HP, các thành viên nên chú ý hơn đến vệ sinh trong sinh hoạt hằng ngày để hạn chế nguy cơ lây nhiễm. Khi trong gia đình có người nhiễm HP, nên chú ý vệ sinh tay, vệ sinh khi xử lý chất nôn hoặc phân và bảo đảm an toàn thực phẩm, nguồn nước. Việc dùng riêng bát đũa hoặc cốc có thể được thực hiện như một biện pháp vệ sinh thận trọng.

Theo ACG 2024, người trưởng thành sống cùng hộ với người lớn nhiễm H. pylori thuộc nhóm được mở rộng chỉ định xét nghiệm bằng phương pháp không huyết thanh, ngay cả khi chưa có triệu chứng rõ. 

Tham khảo thêm: Gia đình có người nhiễm HP: Vợ/chồng/con có cần xét nghiệm?

X- Cách giảm nguy cơ lây nhiễm và tái nhiễm HP

Để hạn chế nguy cơ lây nhiễm HP, mỗi người nên sử dụng nguồn nước sạch, ăn chín uống sôi và rửa tay bằng xà phòng sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn và trước khi chuẩn bị thức ăn. Nếu trong gia đình có người nhiễm HP, cần chú ý vệ sinh khi chăm sóc, đặc biệt khi tiếp xúc với chất nôn hoặc phân, nhằm hạn chế nguy cơ lây truyền vi khuẩn.

Sau khi kiểm tra xác nhận HP đã được loại bỏ, người bệnh vẫn có thể tái nhiễm. Tỷ lệ này khác nhau giữa các khu vực và quần thể. Đồng thời, cần phân biệt tái nhiễm với tình trạng nhiễm cũ tái phát, nên không thể áp dụng một tỷ lệ chung cho tất cả mọi người. Nếu xuất hiện lại các triệu chứng như đau vùng thượng vị, đầy bụng hoặc khó tiêu kéo dài, người bệnh nên đi khám để bác sĩ đánh giá và xác định nguyên nhân.

Tham khảo thêm: Vi khuẩn HP có tái nhiễm không và cách phòng ngừa hiệu quả

Vi khuẩn HP có thể sống lâu trong dạ dày mà không gây triệu chứng rõ ràng, nhưng cũng có thể dẫn đến viêm loét và làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày. Xét nghiệm giúp xác định tình trạng nhiễm HP. Khi có kết quả dương tính, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ để được hướng dẫn dùng thuốc phù hợp và kiểm tra lại sau liệu trình.