Viêm dạ dày HP ở trẻ em: Dấu hiệu và cách điều trị

Không chỉ người lớn, trẻ nhỏ cũng có nguy cơ mắc viêm dạ dày HP do thói quen ăn uống và sinh hoạt hằng ngày. Viêm dạ dày HP ở trẻ em có thể không gây triệu chứng rõ ràng; đau bụng kéo dài cũng có nhiều nguyên nhân khác và không đủ để kết luận trẻ nhiễm HP. Nếu không can thiệp sớm, bệnh có thể ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa và sự phát triển thể chất của trẻ. Hiểu rõ dấu hiệu nhận biết, mức độ nguy hiểm cũng như cách điều trị sẽ giúp phụ huynh chủ động chăm sóc con tốt hơn.

I. Viêm dạ dày HP ở trẻ em là gì?

Viêm dạ dày HP là tình trạng niêm mạc dạ dày của trẻ bị viêm do sự xâm nhập của vi khuẩn Helicobacter pylori (HP). Đây là loại vi khuẩn đặc biệt vì có thể tồn tại trong môi trường axit mạnh của dạ dày nhờ khả năng tạo ra enzyme trung hòa axit xung quanh chúng. Khi phát triển trong dạ dày, HP sẽ làm suy giảm lớp nhầy bảo vệ niêm mạc, từ đó gây kích ứng và tổn thương kéo dài.

Không ít phụ huynh cho rằng bệnh dạ dày chủ yếu xuất hiện ở người lớn. Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy trẻ nhỏ vẫn có nguy cơ nhiễm HP khá cao, nhất là trong môi trường sinh hoạt đông đúc hoặc thói quen ăn uống chưa đảm bảo vệ sinh. Ở nhiều trường hợp, trẻ nhiễm HP trong thời gian dài nhưng không được phát hiện sớm vì triệu chứng dễ nhầm lẫn với rối loạn tiêu hóa thông thường.

1.Vi khuẩn HP ảnh hưởng đến dạ dày trẻ như thế nào?

Sau khi xâm nhập vào dạ dày, vi khuẩn HP thường bám vào lớp niêm mạc và tiết ra nhiều chất gây viêm. Những tác động này khiến lớp bảo vệ tự nhiên của dạ dày bị suy yếu, tạo điều kiện để axit ăn mòn niêm mạc.

Nhiều trẻ nhiễm HP không có triệu chứng. HP có thể gây viêm dạ dày và ở một số trẻ gây loét dạ dày – tá tràng. Đau bụng tái phát, ăn kém hoặc chậm tăng cân cần được bác sĩ đánh giá nguyên nhân; không nên mặc định các biểu hiện này là do HP hoặc do hấp thu kém.

2. Trẻ em có bị nhiễm HP không?

Câu trả lời là có. Trẻ em hoàn toàn có thể nhiễm vi khuẩn HP từ sớm thông qua nhiều con đường khác nhau như ăn uống chung, tiếp xúc nước bọt hoặc sử dụng chung vật dụng cá nhân với người mang vi khuẩn.

3. Những đối tượng trẻ có nguy cơ nhiễm HP cao

Một số nhóm trẻ có khả năng nhiễm vi khuẩn HP cao hơn bình thường gồm:

• Trẻ sống trong môi trường đông người hoặc điều kiện vệ sinh chưa tốt.
• Trẻ có thói quen ăn uống hàng quán, sử dụng thực phẩm chưa đảm bảo an toàn.
• Trẻ dùng chung chén, muỗng, ly nước hoặc thức ăn với người lớn.
• Trẻ có người thân từng nhiễm HP hoặc mắc bệnh lý dạ dày.
• Trẻ tiếp xúc với điều kiện nước sạch và vệ sinh còn hạn chế; đau bụng hay thể trạng yếu riêng lẻ không chứng minh nguy cơ nhiễm HP.

Viêm dạ dày HP có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và sinh hoạt của trẻ

II.Nguyên nhân gây viêm dạ dày HP ở trẻ em

Vi khuẩn HP có thể lây truyền qua nhiều con đường khác nhau, đặc biệt liên quan đến ăn uống và tiếp xúc trực tiếp. Dưới đây là một số nguyên nhân gây viêm dạ dày HP ở trẻ em mà bạn không nên bỏ qua:

1. Lây nhiễm qua đường ăn uống

Đây là con đường lây HP phổ biến ở trẻ em. Vi khuẩn có thể xâm nhập vào cơ thể thông qua thực phẩm hoặc nguồn nước không đảm bảo vệ sinh. Những món ăn chưa được nấu chín kỹ, thực phẩm chế biến trong môi trường mất vệ sinh hoặc nguồn nước ô nhiễm đều làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn.

Ngoài ra, thói quen ăn uống chung, dùng chung muỗng đũa hoặc mớm thức ăn cho trẻ cũng có thể tạo điều kiện để vi khuẩn HP lây truyền từ người mang mầm bệnh sang trẻ nhỏ.

2. Lây nhiễm HP từ người sống chung trong gia đình

Trẻ có người thân nhiễm HP có thể có nguy cơ nhiễm cao hơn, nhưng mối liên quan trong hộ gia đình không chứng minh một lần tiếp xúc cụ thể đã gây lây. Bố hoặc mẹ dương tính không có nghĩa mọi trẻ trong nhà đều phải xét nghiệm hoặc uống thuốc diệt HP.

Đường miệng–miệng và phân–miệng là những đường lây được đề xuất. Gia đình nên giữ vệ sinh tay, dùng nước sạch và tránh nhai mớm thức ăn, nhưng không cần cách ly trẻ chỉ vì người thân nhiễm HP.

3. Thói quen sinh hoạt làm tăng nguy cơ nhiễm HP

Một số thói quen sinh hoạt không đảm bảo vệ sinh cũng góp phần làm tăng nguy cơ mắc Viêm dạ dày HP. Trẻ nhỏ thường có thói quen đưa tay lên miệng, dùng chung đồ chơi hoặc chưa biết rửa tay đúng cách trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh.

Ăn uống thất thường hoặc dùng nhiều đồ ăn nhanh có thể làm trẻ khó chịu ở đường tiêu hóa, nhưng không phải bằng chứng cho thấy các thói quen này trực tiếp gây nhiễm HP. Vệ sinh thực phẩm và nguồn nước là những điểm cần lưu ý trong sinh hoạt.

4. Vai trò của sức đề kháng ở trẻ nhỏ

Sức khỏe và dinh dưỡng có vai trò đối với sự phát triển của trẻ, nhưng không thể chỉ dựa vào nhận định “miễn dịch chưa hoàn thiện” để giải thích nguy cơ nhiễm HP. Điều kiện sống, vệ sinh và sự lưu hành của vi khuẩn trong gia đình cũng cần được xem xét.

Những trẻ biếng ăn, thiếu chất, thường xuyên mắc bệnh hoặc có thể trạng yếu thường dễ gặp các vấn đề tiêu hóa kéo dài.

Vi khuẩn HP lây truyền qua đường ăn uống là nguyên nhân phổ biến gây viêm dạ dày ở trẻ

III.Triệu chứng nhiễm vi khuẩn HP ở trẻ em dễ bị bỏ qua

Nhiều trẻ nhiễm H. pylori không có triệu chứng. Những biểu hiện tiêu hóa dưới đây có thể gặp khi trẻ mắc bệnh dạ dày hoặc nhiều bệnh khác, nên không thể dùng riêng triệu chứng để chẩn đoán HP. Bác sĩ cần tìm nguyên nhân gây khó chịu cho trẻ, thay vì chỉ tập trung tìm vi khuẩn.

Khi trẻ có vấn đề ở dạ dày và đường tiêu hóa, cha mẹ có thể nhận thấy:

• Đau bụng âm ỉ, đặc biệt khi đói hoặc khoảng vài giờ sau bữa ăn.
• Cơn đau xuất hiện từng đợt, có thể kéo dài nhiều ngày hoặc tái đi tái lại.
• Ăn kém, nhanh no, không còn hứng thú với thức ăn.
• Chướng bụng, đầy hơi, ợ nóng hoặc khó tiêu.
• Buồn nôn, đôi khi nôn sau ăn.
• Sụt cân hoặc chậm tăng cân không rõ nguyên nhân.
• Đi ngoài phân đen như hắc ín hoặc có máu: cần được đánh giá y tế ngay, không chờ xét nghiệm HP.

Các biểu hiện trên không đặc hiệu cho HP và có thể gặp trong nhiều bệnh tiêu hóa khác. Ở trẻ nhỏ, bé đôi khi chưa biết mô tả chính xác cảm giác khó chịu nên việc nhận biết càng khó hơn. Vì vậy, nếu trẻ thường xuyên đau bụng, ăn uống thất thường hoặc gặp các vấn đề tiêu hóa kéo dài, cha mẹ nên đưa trẻ đi thăm khám sớm để được kiểm tra và điều trị kịp thời.

Đau bụng kéo dài ở trẻ cần tìm nguyên nhân, không thể kết luận nhiễm HP chỉ qua triệu chứng

IV. Trẻ em bị HP dạ dày có nguy hiểm không?

Thực tế, không phải trường hợp nhiễm HP nào cũng dẫn đến biến chứng nghiêm trọng. Tuy nhiên, nếu vi khuẩn tồn tại lâu trong dạ dày mà không được phát hiện và điều trị phù hợp, sức khỏe và sự phát triển của trẻ vẫn có thể bị ảnh hưởng đáng kể.

• Ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa và hấp thu dinh dưỡng.
• Nguy cơ tổn thương niêm mạc dạ dày ở trẻ.
• Thiếu máu thiếu sắt kéo dài cần tìm nhiều nguyên nhân; không tự quy cho HP.

Trong những trường hợp nặng, viêm loét do HP có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm như:

• Xuất huyết tiêu hóa do vết loét làm tổn thương mạch máu.
• Vết loét lan sâu có thể gây thủng thành dạ dày.
• Hẹp hoặc tắc nghẽn đường tiêu hóa khiến thức ăn khó lưu thông.
• Tăng nguy cơ mắc các bệnh lý dạ dày nghiêm trọng nếu viêm kéo dài nhiều năm.

V. Chẩn đoán viêm dạ dày HP ở trẻ em bằng cách nào?

Mục tiêu thăm khám là tìm nguyên nhân gây triệu chứng, không chỉ tìm HP. Không áp dụng cách “xét nghiệm dương tính rồi điều trị” thường dùng ở một số người lớn cho mọi trẻ đau bụng. Các phương pháp dưới đây có vai trò khác nhau; bác sĩ tiêu hóa nhi lựa chọn theo chỉ định, không phải để phụ huynh tự chọn xét nghiệm.

1.Xét nghiệm máu

Xét nghiệm máu tìm kháng thể HP không được khuyến cáo để chẩn đoán nhiễm HP đang hoạt động hoặc quyết định điều trị ở trẻ. Kháng thể có thể còn tồn tại sau khi hết nhiễm, nên kết quả dương tính không đồng nghĩa trẻ cần uống kháng sinh.

Tuy nhiên, xét nghiệm máu không phản ánh chính xác vi khuẩn HP còn đang hoạt động hay không. Ngoài ra, phương pháp này cũng không cho biết dạ dày của trẻ có đang bị viêm loét hay tổn thương ở mức độ nào.

2. Xét nghiệm phân

Xét nghiệm kháng nguyên HP trong phân giúp đánh giá nhiễm đang hoạt động. Loại xét nghiệm kháng nguyên đơn dòng đã được thẩm định có vai trò xác nhận tiệt trừ sau điều trị; không phải lựa chọn tự động cho mọi trẻ đau bụng.

Dù có độ chính xác khá tốt, phương pháp này đòi hỏi quá trình lấy và bảo quản mẫu đúng cách. Nếu thực hiện không đúng hướng dẫn, kết quả có thể bị sai lệch. Bên cạnh đó, xét nghiệm phân cũng không đánh giá được mức độ tổn thương của niêm mạc dạ dày.

3. Test hơi thở HP

Test hơi thở ure dùng đồng vị carbon-13 (13C) là phương pháp không xâm lấn, được dùng để xác nhận tiệt trừ HP sau điều trị. Trẻ uống chất thử theo hướng dẫn rồi lấy mẫu hơi thở. Không dùng kết quả đơn lẻ để tự áp dụng phác đồ người lớn cho trẻ.

Khả năng phối hợp của trẻ ảnh hưởng đến việc lấy mẫu; ở trẻ nhỏ, bác sĩ cần cân nhắc phương pháp và cách diễn giải kết quả. Test hơi thở không quan sát được niêm mạc dạ dày, vì vậy không thay thế nội soi khi trẻ có chỉ định nội soi.

4. Nội soi dạ dày

Khi có chỉ định lâm sàng, nội soi giúp bác sĩ quan sát niêm mạc và lấy mẫu sinh thiết dạ dày để chẩn đoán HP bằng các phương pháp phù hợp. Mẫu sinh thiết còn có thể được dùng để đánh giá độ nhạy kháng sinh, hỗ trợ lựa chọn điều trị.

Không phải mọi trẻ đau bụng kéo dài đều cần nội soi hoặc xét nghiệm HP. Bác sĩ cân nhắc triệu chứng, dấu hiệu cảnh báo, bệnh nghi ngờ và lợi ích–nguy cơ thủ thuật; không quyết định chỉ dựa vào một ngưỡng tuổi như dưới 10 tuổi.

Test hơi thở 13C có vai trò kiểm tra tiệt trừ HP sau điều trị theo chỉ định

VI. Thuốc điều trị HP cho trẻ em hiện nay gồm những gì?

Khi trẻ có chỉ định điều trị tiệt trừ HP, bác sĩ lựa chọn thuốc theo tuổi, cân nặng, tiền sử dùng thuốc và độ nhạy kháng sinh khi có thể. Thuốc giảm tiết axit được phối hợp với kháng sinh, đôi khi có bismuth tùy phác đồ; không có một đơn thuốc chung cho mọi trẻ. Theo hướng dẫn ESPGHAN/NASPGHAN cập nhật, tránh dùng clarithromycin khi chưa có kết quả đánh giá độ nhạy với thuốc này. Cha mẹ không tự dùng liều người lớn hoặc tự kéo dài liệu trình.

Tuy nhiên, việc điều trị HP ở trẻ em thường gặp nhiều khó khăn do:

• Trẻ khó tuân thủ dùng thuốc: Một số bé có thể gặp tác dụng phụ như đắng miệng, buồn nôn, đau bụng hoặc rối loạn tiêu hóa nên dễ bỏ thuốc giữa chừng. Trong khi đó, phác đồ điều trị HP cần dùng thuốc đều đặn và đủ thời gian mới đạt hiệu quả tốt.
• Nguy cơ tái nhiễm cao: Dù đã điều trị thành công, trẻ vẫn có thể nhiễm lại HP nếu môi trường sống hoặc thói quen ăn uống chưa đảm bảo vệ sinh. Tỷ lệ tái nhiễm thường cao hơn ở trẻ nhỏ.
• Vi khuẩn HP kháng kháng sinh: Đây là nguyên nhân khiến nhiều trường hợp điều trị không đạt hiệu quả như mong muốn. Khi HP kháng thuốc, bác sĩ có thể phải thay đổi phác đồ điều trị phù hợp hơn.

Sau điều trị, trẻ cần được kiểm tra xác nhận tiệt trừ HP, thường sau 6–8 tuần, bằng test hơi thở 13C hoặc xét nghiệm kháng nguyên đơn dòng trong phân phù hợp. Hết đau bụng không chứng minh đã hết HP. Bác sĩ sẽ hướng dẫn việc tạm ngưng các thuốc có thể làm sai lệch kết quả; cha mẹ không tự ngưng thuốc đang được kê.

Tham khảo chuyên môn cho phần chẩn đoán và điều trị: Hướng dẫn ESPGHAN/NASPGHAN cập nhật về HP ở trẻ em, công bố năm 2024.

VII. Cách chăm sóc trẻ bị viêm dạ dày HP tại nhà

Bên cạnh việc dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa, chế độ ăn uống và sinh hoạt hằng ngày cũng ảnh hưởng lớn đến quá trình hồi phục của trẻ mắc Viêm dạ dày HP. Bạn có thể lưu ý một số vấn đề sau:

Điều trị viêm dạ dày HP cần kết hợp giữa dùng thuốc đúng hướng dẫn và xây dựng chế độ sinh hoạt phù hợp để hỗ trợ dạ dày hồi phục tốt hơn.

• Ưu tiên cho trẻ ăn các món mềm, dễ tiêu hóa như cháo, súp, cơm mềm hoặc thực phẩm ít dầu mỡ để giảm áp lực lên dạ dày.
• Khuyến khích trẻ bổ sung rau xanh, trái cây phù hợp và uống đủ nước để hỗ trợ hệ tiêu hóa hoạt động ổn định hơn.
• Hạn chế các thực phẩm dễ gây kích ứng dạ dày như đồ cay nóng, thức ăn chiên rán, nước ngọt có ga hoặc đồ ăn quá chua.
• Duy trì thói quen ăn uống đúng giờ, không để trẻ bỏ bữa hoặc ăn quá no trong một lần vì dễ làm dạ dày khó chịu hơn.
• Nên chia nhỏ bữa ăn trong ngày để trẻ dễ tiêu hóa và hấp thu dinh dưỡng tốt hơn.
• Nhắc trẻ rửa tay sạch trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh để giảm nguy cơ tái nhiễm vi khuẩn HP.
• Hạn chế cho trẻ dùng chung chén, đũa hoặc ly uống nước với người khác trong gia đình.
• Đảm bảo thực phẩm được chế biến sạch sẽ, ăn chín uống sôi và bảo quản đúng cách.
• Cho trẻ nghỉ ngơi đầy đủ, ngủ đúng giờ và hạn chế căng thẳng để cơ thể phục hồi tốt hơn trong quá trình điều trị.
• Theo dõi các biểu hiện như đau bụng, buồn nôn, chán ăn hoặc rối loạn tiêu hóa để kịp thời đưa trẻ tái khám khi cần thiết.

VIII. Cách phòng ngừa viêm dạ dày HP ở trẻ em

Hiện nay vẫn chưa có vaccine phòng ngừa vi khuẩn H.pylori, vì vậy việc giữ gìn vệ sinh trong sinh hoạt hằng ngày đóng vai trò rất quan trọng để hạn chế nguy cơ lây nhiễm, đặc biệt ở trẻ nhỏ.

Để giảm nguy cơ mắc Viêm dạ dày HP, gia đình nên lưu ý:

• Tập cho trẻ thói quen rửa tay sạch trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh.
• Đảm bảo thực phẩm được chế biến hợp vệ sinh, ăn chín uống sôi và sử dụng nguồn nước sạch.
• Hạn chế dùng chung dụng cụ ăn uống như đũa, muỗng, ly nước hoặc chén nước chấm.
• Không nên mớm thức ăn cho trẻ hoặc gắp thức ăn cho nhau trong quá trình ăn uống.
• Tránh dùng chung các vật dụng cá nhân như bàn chải đánh răng hoặc khăn mặt.
• Nếu người lớn trong gia đình đang nhiễm HP, nên hạn chế tiếp xúc trực tiếp với thức ăn của trẻ như nếm thức ăn hoặc đút ăn cho bé.
• Duy trì thói quen vệ sinh tốt không chỉ giúp hạn chế lây nhiễm HP mà còn góp phần bảo vệ hệ tiêu hóa và sức khỏe tổng thể của trẻ nhỏ.

Rửa tay sạch trước khi ăn giúp giảm nguy cơ lây nhiễm vi khuẩn HP ở trẻ em

Tóm lại, dù khá phổ biến, viêm dạ dày HP ở trẻ em vẫn cần được cha mẹ quan tâm đúng mức để tránh tình trạng bệnh kéo dài ảnh hưởng đến sức khỏe tiêu hóa. Chủ động thăm khám khi trẻ có dấu hiệu bất thường chính là cách tốt nhất để bảo vệ hệ tiêu hóa và sự phát triển của con.